گەرانەوە بۆ ماڵپەری وەزارەت

 

 

بەڕیوەبەرایەتی گشتی چاودێری و گەشەپێدانی کۆمەڵایەتی هەولێر

 

 

 

بةرِيَوةبةرايةتى طشتي ضاوديَرى و طةشةثيَدانى كؤمةلآيةتى

 

خزمةتطوزاري كؤمةلآيةتي سةرجةم ئةو ئةرك و ضالاكيانة دةطريَتةوة كة بؤ تاك، طروث و كؤمةلَ و كؤمةلَطا فةراهةم دةكريَت لةلايةن هةر دةزطا و دامةزراوةيةكي تايبةت بة ئامانجيَكي دياري كراو.

مرؤظ وةك بونةوةريَكي كؤمةلآيةتي بةردةوام هةولَ دةدات كة ئةو خزمةتطوزاريانة بة دةست بيَنيَت و هةر خؤشي زؤر جار هةمان ئةو خزمةتانة ثيَشكةش بة كةساني تري دةوروبةري خؤي دةكات. بة شيَوةيةكي طشتي ثيَكهاتةي مرؤظ وا رةخساوة كة ئامادة باشي هةية بؤ وةرطتن و بةخشين. ئةمةش بنةماي بةردةوامي ذيانييةتي و فاكتةريَكي سةرةكي ثةيوةنديية كؤمةلآيةتيةكانيشة كة دةيبةستيَتةوة بة طروث و كةساني تر كة بة هؤيانةوة خيَزان و كؤمةلَة و كؤمةلَطاكان بة شيَواز و قةبارةي جيا، دروست دةبن.

لة سةردةمي ئةمرِؤ ريَذةي خزمةتكردني هةر حكومةت و دامةزراوةيةك بؤ تاكةكاني كؤمةلَ قةبارة و سةنطي ئةو دامةزراوة دياري دةكات، ئةوةتا لة وولآتة ثيَشكةوتوةكان تةواوي ئةو زانست و زانياري و تةكنةلؤجيايةي كة بةردةستيانة لة خزمةتي تاك و تويَذ و ثيَكهاتة جياوازةكاني خؤيان بةكاري دةهيَنن.

حكومةتي هةريَمي كوردستان وةك ثيَويستييةكي سةردةميانة و لة روانطةي هةست كردن بة ليَثرسراويةتي خؤي بةرامبةر بة تاكي كورد و سةرجةم ئةوانةي كة لة سنوري هةريَم نيشتةجيَن  بةردةوام  لة هةولَي ئةوةداية كة خزمةتطوزاريةكاني هاوتةريب بيَت لة طةلَ ئاستي ئةو ثيَشكةوتن و طةشةسةندنةي كة لة سةرجةم بوارةكاتي تردا ناويةتي.

شايانى باسة كة بةريَوةبةرايةتي ضاوديَري و طةشةثيَداني كؤمةلآيةتي هةوليَر، زادةي هةولي خةلَك و كؤمةلَةي خيَزخوازي دةيةها سالَي بةر لة ئيَستاية كة دواتر لة سالي 1980 بة ثيَي ياساي ضاوديَري كؤمةلآيةتي ذمارةي (126) ضةند خانة و دامةزراوةيةك كرانةوة و لة لايةن ئةمينداريَتي طشتي كاروباري كؤمةلآيةتي سةرثةرشتي دةكران، وة دواي رِاثةرينة مةزنةكةي بةهاري 1991 و ثيَكهيَناني يةكةمين كابينةي حكومةتي هةريَمي كوردستان، سةرجةم ئةو دامةزراوانة لةلايةن وةزارةتي تةندروستي و كاروباري كؤمةلآيةتييةوة سةرثةرشتي دةكران، تا لة كابينةي ضوارةم وةزارةتي كار و كاروباري كؤمةلآيةتي وةك وةزارةتيَكي نويَ كارةكاني طرتة دةست و تا ئيَستاش خزمةتةكاني بواري كؤمةلآيةتي لة ريَي دةزطاكانييةوة ثيَشكةش بة هاوولآتييان دةكات.

دواي ئةوةي بةريَوةبةرايةتي طشتي طةشةثيَدان و بةريَوةبةريَوةبةرايةتي طشتي ضاوديَري كؤمةلآيةتي بة ثيَي فةرمانيَكي وةزاري لة سالي (2008) يةكخران. بةريَوةبةرايةتي طشتي ضاوديَري و طةشةثيَداني كؤمةلآيةتي لة هةر سيَ ثاريَزطاكان دةست بة كاربوون كة هةر يةكيَكيان سةرثةرشتي و ضاوديَري ضةندين بةريَوةبةرايةتي و خانة و بنكةي جياجيا دةكات و بةريَوةبةرايةتي طشتي ضاوديَرى و طةشةثيَدانى كؤمةلآيةتي هةوليَريش يةكيَكة لةم بةريَوةبةرايةتيانة.

 

ثيَناسة

بةرِيَوةبةرايةتي طشتي ضاوديَري و طةشةثيَداني كؤمةلآيةتي هةوليَر/ دامةزراوةيةكي كؤمةلآيةتي وةزارةتي كار و كاروباري كؤمةلآيةتيية و لة سنوري ثاريَزطاي هةوليَر خزمةتةكاني ثيَشكةش بة هاولآتياني دانيشتووي ئةم ثاريَزطاية دةكات بة سةرجةم تويَذةكاني لة بوارة كؤمةلَايةتي و دةروونيةكان لة ريَي ضةندين بةريَوةبةرايةتي و ثةيمانطة و خانة و بنكة و سةنتةر و مالأ، هةر يةكة و بة ثيَي تايبةتمةندي خؤي خزمةتطؤزارييةكان ثيَشكةش دةكةن. بة شيَوةيةكى طشتى, بةريَوةبةرايةتى ضاوديَرى و طةشةثيَانى كومةلايةتى هةوليَر لةم بةريَوةبةرايةتيية سةرةكييانةى خوارةوة ثيَك ديَت:

1.      بةريَوةبةرايةتى ضاوديَرى تايبةت لة هةوليَر.

2.      بةريَوةبةرايةتى طةشةثيَدانى هةوليَر.

3.      بةريَوةبةرايةتى ضاوديَرى كةمئةندامانى هةوليَر.

4.      بةريَوةبةرايةتى ضاوديَرى و طةشةثيَدانى كومةلايةتى لة كؤية.

5.      بةريَوةبةرايةتى ضاوديَرى و طةشةثيَدانى كومةلايةتى لة سؤران.

 

 

 

 

ئامانجةكان

ئامانجى سةرةكى بةريَوةبةرايةتي طشتي ضاوديَري و طةشةثيَداني كؤمةلآيةتي و سةرجةم بنكة و سةنتةر و ثةيمانطا و بةريَوةبةرايةتييةكان بريتيية لة:

-        ثاراستن و ضاوديَري كردني مندالأ لة تةمةنى(14) مانط هةتا (18) سالَ.

-        ثاراستن و ضاوديَري كردني بةسالآضووان.

-        ضاوديَري كردني كةمئةندامان (نابيست، نابينا، بيركؤلَ، كةمئةندامي جةستةيي و ئوتيزم.....هد).

-        تواناسازي ئافرةت و دالَدةدانيان لة هةرةشة و ثاراستنيان لة توند و تيذي بة هةموو جؤرةكانيةوة.

-        ضاوديَري و هاوكاريكردنى خيَزاني كةمدةرامةت و هةذار.

-        بةهيَزكردني تواناي ستاف و فةرمانبةراني بواري كؤمةلآيةتي.

-        ئةنجامداني تويَذينةوةي دةرووني و كؤمةلآيةتي لةسةر تويَذةكاني كؤمةلأ.

-        هؤشياركردنةوةي تاكةكاني كؤمةلَطا لة ضؤنييةتي مامةلَةكردن لةطةلَ مندالآن و ذنان و كةم ئةندامان و دةروون شةثرزةكان ...هتد.

-    طةشةثيَداني تاك بؤ بةشداريكردني كارا لة ثرسة ديموكراتييةكان لة خيَزان و شار و كؤمةلَطة و رِيَزطرتن لة مافةكاني مرؤظ و مندالَ ...هتد.

-        طةشةثيَداني بةهرةكاني مندالأ و طةنج و ئافرةتان.

-        فةراهةمكردني مافةكاني مندالأ، ئافرةت، مرؤظــ، بة ثيَي ريَككةوتنة نيَو دةولةتيةكان.

 

كارةكان

ئةو كارانةي كة بةريَوةبةرايةتي طشتي بة ئةركي خؤي دةزانيَت بؤ وةديهيَناني ئامانجةكاني بريتينة لة:

-    دابين كردني شويَني حةوانةوة و ثيَداويستيية سةرةكييةكاني وةك خواردن و خواردنةوة و جل و بةرط و ثيَداويستيية لاوةكييةكاني تري كة لة هةر مالَيَك هةية بؤ مندالآني بيَ سةرثةرشت و بةشيَك لة كةمئةندامان و ذمارةيةك لة بةسالآضواني ثةككةوتة و ئةوانةي كة شويَني حةوانةوةيان نيية كة لة لايةن خيَزانةكانيانةوة سةرطةردان دةكريَن.

-    دابين كردني خزمةتطوزاري تةندروستي و ثةروةردةيي و كؤمةلآيةتي و دةرووني بؤ سوودمةنداني رِاستةوخؤ لة مندالَاني خانةكاني نةوجةوانان و مندالَاني ثةيمانطاكاني كةمئةندامان و بةسالآضوواني خانةكان هةر يةك بة ثيَي تةمةن و تايبةتمةندي خؤي.

-        طرنطيدان بة راهيَناني ثيشةيي بؤ كةمئةنداماني جةستةيي و دةرووني لة ريَطاي كرنةوةي ووركشؤثي هةمةجؤر.

-    دابين كردني يارمةتي مانطانة بؤ خيَزانة كةمدةرامةتةكان و كةمئةندامان و قوتابياني خيَزاندار و طةورة كضاني مالةوة و بةندكراوان بة ثيَي مةرجي دياريكراو.

-    ثيَشكةش كردني ريَنمايي  بؤ سةرجةم ئةوانةي لة باريَكي ئالؤز و نا جيَطيري دةروونيدا دةذين, بة تايبةتي ئافرةتان، لة ريَي سةنتةري تايبةت و تويَذةراني دةرووني و كؤمةلآيةتييةوة.

-    رِاهيَناني مندالآن لة ضةندين بواري كاري دةستي و هونةري و وةرزشي و طةرِاندنةوةي دابرِاوانييان لة خويَندن بؤ قوتابخانة و ضاوديَري كردنييان بة مةبةستي سنوورداركردني ئيش ثيَكردنيان.

-    كردنةوةي دايةنطةي ميري بؤ ضاوديَري كردني مندالآني خوار تةمةنى (4) سالَي و مؤلَةتدان بة دايةنطة تايبةتةكان و سةرثةرشتي كردنيان لة ضؤنييةتي بةريَوةضووني كاري رؤذانةيان.

-        رِاهيَناني نابينا و نابيستان لة سةر شيَوازي تايبةت بة خؤيان وةك رِيَنووسي برايةل و زماني ئاماذة.

-    رِاهيَنان و بةرزكردنةوةي تواناي فةرمانبةران و كارمةنداني بةريَوةبةرايةتي لة رِيَي خول و كؤرسي تايبةت بة جؤري كاركردنيان بة مةبةستي ثيَشكةشكردني خزمةتي زياتر.

-    بةكارخستني تؤرِي ثاراستني كؤمةلايةتى بؤ دابةشكردني يارمةتي بة سةر خيَزانة كةمدةرامةتةكادا, كة ئيَستا لة سةرجةم ثاريَزطاكانى عيَراقدا جيَ بةجيَ دةكريَت جطة لة ثاريَزطاكاني هةريَم.

 

شايانى باسة كة بةريَوةضووني سةرجةم كارةكاني رؤذانة لةم بةريَوةبةرايةتيية لة ريَطةي ستافيَكي ئامادةكراوة ئةنجام دةدريَت كة ضةندين ثسثؤري و شارةزايي و خاوةن بروانامةي بةرز و جياجياي لةخؤ طرتووة، كة ئةويش ثيَك ديَت لة بةريَوةبةري طشتي و بةريَوةبةران و فةرمانبةراني كارطيَري و ذميَرياري و ياسايي و هونةري، وة تويَذةراني دةرووني و كؤمةلآيةتي بةشيَكي طرنطن لةم بةريَوةبةرايةتيية و بة هاوكاري مامؤستا و راهيَنةران و دايةن و كارمةنداني خزمةتطوزاري كارةكاني رؤذانةي دام و دةزطاكان بة ريَوة دةبةن.

 

ديواني بةرِيوةبةرايةتي طشتي

ـ جطة لة بةشةكاني كارطيَري و ذميَرياري و ووردبيني كة  كارئاساني تةواو دةكةن بؤ بةريَوةضووني ئيش و كارةكان، ضةندين بةشي تر هةية كة لة رووي هوونةري و زانستييةوة كارةكان ريَكدةخةن،  ئةم بةشانةش بريتين لة:

 

ـ بةشى ثلان: كة لةم هؤبانة ثيَك ديَت:

·   هؤبةى تويَذينةوة: سةرةراى كارى تويَذينةوةى زانستى دةروونى و كؤمةلايةتى, ئةركى ئةم هؤبةية بريتيية لة ئامادةكردني ثرؤثؤزةل و ريَكخستني ثلاني سالآنة و نوسيني راثؤرت لة سةر ثرؤذة ئةنجامدراوةكان و سةرثةرشتي كردني رووثيَوةكان و ضالاكيية كؤمةلآيةتيةكان.

·   هؤبةى بةدواداضوون و هةماهةنطي: كاري ئةم هؤبةية بريتيية لة بة دواداضووني ئةرك و كاري خانة و دةزطاكاني سةر بة بةريَوةبةرايةتييةكةمان لة ريَي هةماهةنطي و ئاسانكاري كردن بؤ ئةنجامداني هةر ضالاكييةك لة بوارة جياكاندا.

·   هؤبةى ئامار و ضالاكي: كؤكردنةوةي داتا و ئامارةكاني خانة و بنكةكاني سةر بة بةريَوةبةرايةتيمان لة ريَيَ فؤرمي تايبةت كة زانياري تةواو لة سةر فةرمانبةران و كارمةندان لة خؤ دةطريَت لةطةلأ ئةو داتا و ئامارانةي كة ثةيوةستة بة سوودمةندان لة بنكة و خانةكان كة خزمةتطوزارييان بؤ ثيَشكةش دةكريَت.

·   هؤبةى ئةندازة: ئةنجامداني سةرجةم ئةو كارانةي كة ثةيوةندي هةية بة دروست كردن و نؤذةنكردنةوة بة كارة ئةندازةييةكان و سةرثةرشتي كردني هةموو ئةو ثرؤذانةي كة ثيَويستييان بة كاري ئةندازةيي هةية.

·   هؤبةى دايةنطةكان: ضاوديَري و بةدواداضووني كارةكاني دايةنطةكان لة ئةستؤ دةطريَت و كارةكاني مؤلةت ثيَدان و بةدواداضووني  دايةنطة تايبةتةكان ئةنجامدةدةات.

 

-    بةشى ياسايي: نويَنةرايةتي كردني بةريَوةبةرايةتي طشتي دةكات لة كيَشة ياساييةكان و ئةندامييةتي ليذنةكاني ليَكؤلينةوة و طةيشتن بة راستييةكان و ضارةسةركردنى ئةو كيَشانةى كة رووبةرووى بةشةكانى بةريَوةبةرايةتى طشتى دةبيَت. سةرةراي ئةم كارانةش,  ئامادةكردن و بةشداري كردن لة دانانى رةشنووسي ثرؤذة ياسايي سيستةمةكان و بةشداري كردن لة ليَذنةكانى كارطيَري ب. ط. وةك جةردكردن و خةملاندن و كرِين و بةدواداضوونةوة لةطةلَ وةلآمدانةوةى نووسراوةكاني تايبةت بة بةشةكة.

دوو هؤبة لة خؤ دةطريَتةوة:

1.       هؤبةى ماف و داواكاري: كة  كارةكانى بريتين لةم كارانةى خوارةوة:

-        ئةنجامدانى طريَبةستةكانى تايبةت بة ب. ط. لة بة كريَ طرتنى خانوو و ئؤتؤمبيَل و شتةكانى ديكة.

-    طريَبةستى دابين كردنى خؤراك و سةموون و ثرؤذةكانى نؤذةنكردن و دروست كردنى بيناى تايبةت بة دامودةزطاكانى بةريَوةبةرايةتى طشتى.

-        ريَكخستنى ريَككةوتننامة و ياداشتى ليَك تيَطةيشتن لةطةل ئةو لايةنانةى كة

لة طةل ب. ط. هةماهةنطى دةكةن وةكو ريَكخراو و كؤمثانيا ... هتد.

-    ئامادةبوون لة بنكةى ثؤليس و دادطاي ليَكؤلينةوة و دادطاكان سةبارةت بةو كيَشانةى كة ثةيوةندى بة فةرمانطةكانى بةريَوةبةرايةتى طشتيدا هةبيَت.

-        وةرطرتنى بةلَيَننامة و ئاراستةكردنى ئاطاداري و هؤشداري بة ثيَى ثيَويست لة

ريَنماييةكاندا.

2.      هؤبةى مولَكايةتى: كة كارةكانى بريتين لةم ئةركانةى خوارةوة:

-        بةدواداضوون لة مولَكةكانى بةرِيَوةبةرايةتى طشتى.

-        دابينكردنى زةوى بؤ ثرؤذة بةردةوامةكانى بةرِيَوةبةرايةتى طشتى.

 

ـ بةشى بنكة و سةنتةرةكان:  سةرثةرشتى و بةدواداضووني سةنتةر و بنكةكان لة ئةستؤ دةطريَت و ضاوديَري وةديهيَناني ئامانجةكانييان دةكات و لة طرفت و كيَشةكانيان دةكؤليَتةوة و ضارةسةري طونجاو دةخاتة بةردةست و ثيَشنيارة دروستةكانييان دةخاتة بواري جيَبةجيَ كردنةوة.

بنكة و سةنتةرةكان لة ناو هةيكلييةتى هةموو بةريَوةبةراتييةكاندا هةنة و لة لايةن بةريَوةرةكانييان سةرثةرشتى و بةدواضوونييان بو دةكريَت و راثؤرتى ضالاكى و ثيَشنيارةكان بو بةشى ثلانى بةريَوةبةرايةتى طشتى بةرز دةكةنةوة. بةلام لة بةر طرنطى كارى ئةم سةنتةرانة و بةردةوامى ضالاكييةكانييان, بةشى بنكة و سةنتةرةكان بة هةماهةنطى لة طةل ثلان بةرثرسيارةتى بةدواضوونى بنكة و سةنتةرةكان دةكةويَتة ئةستوو. لة كوتايى سالى (2009) ةوة, هةنديَك بنكة و سةنتةر راستةوخؤ بة بةريَوةبةرايةتى طشتييةوة لكيَنران و بةشى بنكة و سةنتةرةكان راستةوخؤ مامةلة لةطةل دةكات. مةبةست لةم كارة كاتييةش تةنها ئةوةية كة ضالاكى بةردةوام هةبيَت و خزمةتطؤزارى رؤشنبيرى دةروونى و كومةلايةتى زياتر ثيَشكةش بكريَت. هةر كاتيَك كةوتنة سةر سككةى ضالاكييةكانى خؤى دةطةريَنةوة بو سةر بةريَوةبةراتييةكانييان بة ثيَى هةيكةلى هةر بةريَوةبةراتييةك, ئةم بنكة و سةنتةرانةش بريتين لة:

  1. سةنتةرى هاوريَى مندال لة مةخمؤر.
  2. بنكةى لانة بو ثاراستنى مندال.
  3. بنكةى تيشك بو طةشةثيَدانى كومةلايةتى.
  4. سةنتةرى نةوا بو شياندن و ريَنماييكردنى دةروونى و كومةلايةتى ئافرةتان.
  5. مالى دالدةدانى ئافرةتانى هةرةشةليَكراو.

 

هةيكةليةتي ديواني بةرِيَوةبةرايةتي طشتي ضاوديَري و طةشةثيَداني كؤمةلآيةتي

 

Organization Chart

 

سةنتةرى هاورِيَى مندالَ لة مةخمور

 

لة ريَكةوتي (3/6/2009) بة هةماهةنطى لةطةلَ ريَكخراوى يونسيف و قائيمقاميةتى قةزاى مةخمور لة لايةن بةريَوةبةرايةتيمان دامةزراوة، مةبةست لة كردنةوةى ئةم سةنتةرة ئةوةية كة مافةكاني مندالأ فةراهةم بكريَت و لة ئيش ثيَكردن و لادان و توندوتيذي بثاريَزريَن. دوور خستنةوةيان لةسةر شةقام و دةرخستني بةهرة و بةرزكردنةوةي تواناكانييان ئةركيَكى ديكةى ئةم سةنتةرةية. ئةم ئامانجةش لة ريَي خولي ثةروةردةيي و هونةري و ووركشؤثي هةمةجؤر لة بوارة ثيشةييةكاني كة طونجاوة لةطةلأ تةمةنيان بة دى دةكريَن و ئامانجى سةرةكى ئةم سةنتةرة كة ثاراستنى باشترين بةرذةوةندى مندالة جىَ بة جىَ دةبيَت.

لةميانةي كارةكاني و بة مةبةستي ئاشناكردني خيَزانةكان و تاكةكاني كؤمةلطا، وة ئاسانكردني ئةركي خيَزان و ضارةسةكردني هةر كيَشة و طرفتيَكي رؤذانة لة رووي دةرووني و كؤمةلآيةتييةوة رووبةرووى خيَزانةكان دةبن, سةنتةرى مةخمور خول و سيمينار و كؤبونةوةي بةردةوام ساز دةكات كة تيايدا باس لة كيَشةكاني مندالأ دةكريَت و شيَوازي مامةلةي دروست لةطةلأ مندالآن و هةرزةكاران دةخاتة روو. ثةيوةندي سةنتةر لة طةلَ دام و دةزطا ثةيوةندارةكان بة بواري فيَركردن و ريَكخراوة حكومي و ناحكومييةكاندا ثتةوة.

رؤذانة لةم سةنتةرة مندالآن بة ئارةزووي خؤيان سةرداني بةشة جؤراوجؤرةكان دةكةن و بؤ ماوةيةك لة هةر بةشيَك دةميَننةوة و خؤيان لة ضالاكيةكاندا بةشدارى دةكةن و هاوكاري مامؤستا و راهيَنةرانيش دةبيَتة مايةي سوود وةرطرتنيان لة بوارةكة بةشيَوةيةكي زانستي و دروست.

لة بةر ئةوةى هيض دامةزراوةيةكى ديكةى كومةلايةتى لة مةخمور نيية, بووية ئةم سةنتةرة لة كاتى ثيَويستدا, بة ئةركى طةشةثيَدانى كومةلايةتى و دابةشكردنى موضةى كةمئةندامان و بةدواضوونى حالةتة كومةلايةتييةكانى ديكةش هةلدةستيَت و راثؤرتى خؤيان بو دةزطاكانى تايبةتمةندى كومةلايةتى لة هةوليَر بةرز دةكةنةوة. بووية بة شيَوةيةكى فةرمى سةر بة بةريَوةبةرايةتى طةشةثيَدانى كومةلايةتى هةوليَرة.

 

بنكةى لانة بؤ ثاراستنى مندالَ

 

ئةم بنكةية لة سالَي (2002) بة هاوكاري ريَكخراوي يونيسيف و يةكيَتي لاواني ديموكراتي كوردستان و سةنتةري خاتووزين، لةلايةن بةريَوةبةرايةتي طشتي ضاكسازي كؤمةلآيةتي، لةذيَر ناوي بنكةي ذين بؤ راهيَناني مندالآن وةك يةكةم بنكةي راهيَنان بؤ مندالآني ئيشكةر و سةرشةقام لة ثاريَزطاي هةوليَر كرايةوة و ضةندين تويَذةري دةرووني و كؤمةلآيةتي و مامؤستا و راهيَنةر كاريان تيا دةكرد و ئةم بنكةية تواني زياتر لة (100) مندالَي دابراوي قوتابخانة، كة لة سةرشةقام و شويَنة طشتي و ترافيكةكان كاريان دةكرد، بهيَنيَتة بنكةكة و بة ضالاكي جؤراوجؤر و ثيَشكةش كردني خزمةتطوزاري ثةروةردةيي و هونةري و وةرزشي و ثيَشكةش كردني ذةمي خؤراكي نيوةرؤ و دابين كردني جل و بةرط و كةل و ثةلي مندالآن، شيَوازي ذياني هةر يةك لةو مندالآنة بطؤريَت و ئةوكاتانةي كة لةسةر شةقام و كاركردن بةسةريان دةبرد، كةمي بكاتةوة و لة برِي ئةوة بة شتي بةسوود بة سةري ببةن.

دواي ئامادةكردني ئةو مندالآنة لة فيَركردني بابةتةكاني زماني كوردي و زانست و بيركاري ...هتد، وة ئةنجامداني تاقيكردنةوةي دةرخستني ئاستى زانستى بة هاوكاري بةريَوةبةرايةتي ثةروةردةي هةوليَر و بةخشيني بروانامة بؤ ذمارةيةكي زؤريان كة تةمةنيان لة سةرووي (10) سالَةوة بوو، ئةوانةي دابرابوون لة خويَندن، بطةريَنريَنةوة خويَندن و ئةوانةي كة لة بةر هؤكاري جياجيا نة ضووبونة بةر خويَندن، ئةوانيش بنيَردريَنة قوتابخانةكاني ئيَواران لة شاري هةوليَر و تا ئيَستاش زؤربةي ئةوانة لة خويَندن بةردةوامن و تةنانةت دواي تيَثةر بووني (8) سالَ بة سةر طةرانةوةيان بؤ خويَندن، ئيَستا ذمارةيةكيان لة كؤليَذ وةرطيراون و دريَذة بة خويَنديان دةدةن.

ئةم بنكةية سةرةراي ئامانجي طةراندنةوةي قوتابيية دابرِاوةكان هةولي كةمكردنةوةي كاركردني مندالآنيش دةدات لة ريَي بةشداري ثيَكردنييان لة ضةندين ضالاكي دةستي و سيراميك و ويَنةكيَشان و وةرزش و هونةري مؤسيقا و شانؤ ...هتد.

وة هةماهةنطي تةواوي هةبوو لةطةلأ خيَزانةكانييان و مانطانة مووضةي ضاوديَري خيَزاني بؤ دابين كردبوون، رؤذانةش لة ماوةي مانةوةي مندالَةكان خواردني ثيَشكةش دةكردن. ئيَستاش هةر بةردةوامة لة سةر ثيَشكةش كردنى ضالاكيية هةمةجؤرةكانى, كة مندال لة سةر شةقام دوور بخريَنةوة و بةهرةكانى خؤيان لةم سةنتةرةدا بدؤزنةوة.

بو ئةوةى زياتر خزمةت بة مندالة ضاوطةشةكانى هةوليَر ثيَشكةش بكريَت, لة ثلانى بةريَوةبةرايةتيمانداية كة بينايةكى هاوضةرخى طةورة بو ئةم سةنتةرة دروست بكات و لة كوتايى سالى (2011) دا تةواو دةبيَت.

 

بنكةى تيشك بؤ طةشةثيَدانى كؤمةلآيةتى

 

ئةم بنكةية تايبةتة بةطةشةثيَداني كؤمةلآيةتي و دةرووني و ثيشةيي و هزري لاوان بة هةردوو رةطةزى نيَر و مىَ لة تةمةنى (12 تا 22) سالَى.

      ئةركة سةرةكييةكانى  بنكةي تيشك بريتيية لةو ضالاكييانةى كة ثةيوةستن بة بةرزكردنةوةى ئاستى هؤشيارى كؤمةلآيةتى لاوان و ريَكخستن و ثيَكهيَنانى تواناكانييان لة بوارى ثيشةيى وكردنةوى خولى جؤراوجؤر بؤ فيَربوونى كؤمثيوتةر و زمانةكانى عةرةبى و ئينطليزى وكردنةوةى خولى هونةرى و سازدانى سيمينار و ووركشؤث بؤ تاوتوىَ كردنى طرفتة كؤمةلآيةتى و دةروونيةكان كة رِووبةرِووى لاوان دةبنةوة. بو ئةم مةبةستةش هةماهةنطى لة طةل وةزارةت و ريَكخراوة ثةيوةنديدارةكان دةكةن.

سةرةراى كاركردن لة طةل لاوان, سيمينار و ووركشؤث و خولى تايبةت بة رةوشةنبيرى تةندروستى و ضؤنيَتى مامةلةكردن لة طةل هةرزةكاراندا بو دايك و باوك و ماموستاكانيش ساز دةكات. هةورةها بة ريَطاى تيمى تايبةت و خؤبةخش خولى جوارجؤر بو لاوان و هةرزةكارانى دةوروبةرى هةوليَريش دةكةنةوة و لة كاتى ثيَويستدا بة كارى رووثيَو و ليَكؤلينةوةى زانستيش هةلدةسن.

بو فراوانكردنى ضالاكييةكان و ثيَشكةش كردنى خزمةتطؤزارى زياتر, لة ثلانى بةريَوةبةرايةتيمانداية كة بينايةكى هاوضةرخى طةورة هاوشيَوةى بنكةى لانة بو ئةم سةنتةرةش دروست بكات و لة كوتايى سالى (2011) دا تةواو دةبيَت.

 

 

سةنتةري نةوا

 

   ئةم سةنتةرة لة سالى (2007), دواى هةلوةشاندنةوةى مالى خانزاد دامةزراوة.

مالى خانزاد كة بة يارمةتى هةنديَك ريَكخراوى كؤمةلطاى مةدةنى بو شياندن و دالدةدانى ئافرةتى هةرةشةليَكراو دامةزرا بوو. بةلام لة بةر ئةوةى كة ئةم كارة ئةركى سةر شانى حكومةت و وةزارةتى كار و كاروبارى كومةلايةتيية, هةروةها لة بةر هةبوونى هةنديَك كةم و كورى لة شيَوازى بةريَوةبردنى مالةكةدا, بووية بة فةرمانيَكى ئةنجومةنى وةزيرانةوة, لة سالى (2007) دا ئةم مالة هةلوةشيَنرا و سةنتةرى نةوا كة سةر بة حكومةتى هةريَمة لة لايةن وةزارةتةوة دامةزرا.

سةنتةرى نةوا تايبةتة بة رؤشنبيركردن و راهيَناني هةموو ئةو ئافرةتانةي كة كيَشة و طرفتيَكي دياري كراويان هةية لةطةلأ يةكيَك لة ئةندامان و خزم و كةساني و بةهؤيةوة باري دةرووني ناجيَطير دةبيَت و لة ريَطةي ئةو خزمةتطوزاريانةي كة لةم سةنتةرةوة هةية دةتوانريَت يارمةتي بدريَت و لةخةم و خةفةتةكاني كةم بكريَتةوة و لة هةمان كاتدا يارمةتي بدريَت بؤ زالَ بوون بةسةر كيَشة و طرفتةكاني لة ريَي بةرزكردنةوةي توانا و بةهرةكاني تا بتوانيَت بة باشترين شيَواز لةطةلَ دةوروبةري مامةلة بكات، سةرةراي كردنةوةي خول و ووركشؤثي جياجيا لة بوارة هونةري و ثيشةييةكاندا كة بة هؤيةوة ئافرةتان دةتوانن خؤيان ريَضكةيةكي نويَي ذيان دةست ثيَ بكةن. لة لايةكى ديكةشةوة خول و ووركشؤثى جياجيا دةربارةى ووشياركردنةوة و رؤشنبيركردنى ئافرةتةكان لة سةر ئاستى كومةلطا و ئافرةتى نةخويَندةواريش ساز دةكات.

سةنتةرى نةوا هةماهةنطيةكى تةواويان لة طةل بةريَوةبةرايةتييةكانى نةهيَشتنى توندوتيذى دذ بة ئافرةتانةوة هةية و شان بة شانى ريَكخراوةكانى كومةلطاى مةدةنى لة بوارى مافى ئافرةتان, ثيَكةوة كار بو نةهيَشتنى توندوتيذى ناو خيَزان دةكةن.

هةورةها ئةم سةنتةرة وةكو مالى دالدةدانى ئةو ئافرةتانةى كة كيَشةى كؤمةلايةتييان هةية يان جىَ و شويَنييان نيية, كار دةكات.

لة بةر كةمى ذمارةى ستافى ثيَويست و شارةزا لةم بوارةدا, بة شيَوةيةكى كاتى لة طةل مالى دالدةدانى ئافرةتانى هةرةشةليَكراو كار دةكات.

مالَى دالَدةداني ئافرةتانى هةرِةشة ليَكراو

 

شويَنيَكي ئارام و هيَمنى دالَدةدانى ئافرةتانى هةرةشة ليَكراوة لة سالَى (2009) لة هةوليَر دامةزراوة و ئةو ئافرةتانة دةطريَتة خؤ كة هةرِةشةيان لة سةرة بة هؤي كيَشة كؤمةلآيةتييةكان.

مةبةست لة كردنةوةى ئةم سةنتةرة دابينكردني ئاسايش و ذيانيَكي ئارام و دلَنياية بؤ ئةو ئافرةتانةي كة هةست بة مةترسي دةكةن و لةلايةن ئةنداماني خيَزانةوة توندوتيذييان لة دذ بةكار ديَت. لةم سةنتةرةدا, سةرةرِاي دابينكردني ثيَويستييةكاني ذياني رؤذانة لة خواردن و ثؤشاك و شويَني خةوتن و حةوانةوة و خزمةتطوزاري دةرووني و ريَنمايية كؤمةلآيةتي و رؤشنبيري و تةندروستيةكانيش ثيَشكةش دةكريَت، لة هةمان كاتيشدا ضارةسةركردني كيَشةكانيان بة ثيَي ياساو و دابينكردني ثاريَزةر و كارئاساني لة دادطا و دامةزراوة ميريةكان و هةولَدان بؤ ضارةسةركردني كيَشة و طرفتةكانييان لة ريَي كةساني ثةيوةنديدار و ديالؤط و طفتوطؤ لةطةلأ خيَزانةكانيان بؤ ليَك تيَطةيشتن لة يةكتري و ضارةسةركردني كيَشةكانيان.

ئةو ماوةيةي كة سودمةند لةم مالَة دةميَنيَتةوة ضالاكي جؤراوجؤري كاري دةستي و درومان و ضالاكي تري وةرزشي و هونةري بؤ ريَك دةخريَت كة كاتي خؤياني ثيَ بةسةر دةبةن و لة هةمان كاتيش دةبيَتة بةشيَك لة شارةزاييان كة دواتر دةتوانن خؤيان ثةرةى ثيَبدةن و هةولَي ئةوة بدةن كة بذيَوي ذيانى خؤياني ثيَ دابين بكةن. هةورةها بير لةوة كراوة كة سوودمةندانى ئةم مالة سوود لة ثرؤذةي بضووك و دياريكراوى وةزارةتمان وةرطرن و ئةم ثرؤذةية بيكةنة سةرضاوةيةكى كاريطةرى طةرانةوةيان بو ناو كؤمةلطادا.

بؤ وةرطرتنى هةر ئافرةتيَكى هةرِةشة ليَكراو  ليذنةيةكى ثسثؤر بة سةرؤكايةتى بةرِيَوةبةر و ئةندامييةتى ثزيشك و تويَذةرى كؤمةلايةتى و ثسثؤرِيَكى ياسايى ثيَكهيَنراوة كة لة حالَةتي ئافرةتةكة دةكؤلَنةوة و دواتر برياري لة سةر وةرطرتنى دةدةن. بة هةمان شيَوةش بريارى دابرِانى سوودمةند لة شةلتةرةكة دةدريَت.

 

 

 

هةيكةليةتي بةرِيَوةبةرايةتي طةشةثيَداني كؤمةلآيةتي

 

Organization Chart

 

 

بةرِيَوةبةرايةتي طةشةثيَدانى كؤمةلآيةتى- هةوليَر

 

يةكيَكة لة دةزطاكاني بةرِيَوةبةريَوةبةرايةتي طشتي ضاوديَري و طةشةثيَداني كؤمةلآيةتي كة لة بواري طةشةثيَداني كؤمةلآيةتيدا كار دةكات بة تايبةت لةطةلَ خيَزانة كةمدةرامةتةكان و ئةوانةي ثيَويستييان بة ريَنمايي و ريَنويَني كردن هةية. لةميانةى كار و ضالاكييةكانيدا طرنطى بة بواري ثاراستني مندالأ و بة هيَزكرني تواناكاني ئافرةتان دةدات. ئةم بةرِيَوةبةرايةتيية لة هوبةى وةكو كارطيَرى و ذميَريارى و ووردبينى و ثلان و ئاى تى و كومةليَك يةكةى ثالثشت ثيَك ديَت. بةلام بة شيَوةيةكى طشتى كار و ضالاكييةكانى لة سىَ هؤبةى سةرةكيدا ئةنجام دةدةن, ئةم هةر سىَ هوبةيةش بريتينة لة:

 

·       ضاوديَري خيَزان

ئةم هوبةية كة سةرثةرشتي ثرؤذةى ضاوديَرى خيَزان دةكات. ئةم بةرنامةية لة سالَى (2001) بة هةماهةنطى لةطةلَ وةزارةتى تةندروستى وكاروباري كؤمةلآيةتي و ريَكخراوى يونيسيَف جىَ بة جىَ كرا. لة سةرةتادا بةرنامةكة بة بةخشينى هاوكارى مانطانة بو (600) خيَزانى كةمدةرامةت بوو. مانطانة برِى (20) دؤلار بؤ هةر خيَزانيَك ثيَشكةش دةكرا كة بيَوةذن وخيَزانى بةندكراو دةطرتةوة. بة تايبةتى ئةو خيَزانانةي كة ئامادةبوون مندالَة دابرِاوةكانيان لة قوتابخانة دووبارة بطةريَننةوة بؤ خويَندن. لة سةرةتا (377) تويَذةرى كؤمةلآيةتى كارييان تيادا دةكرد بة مةبةستى طةياندنى هاوكارى مانطانة و ريَنمايى و هؤشيارى كؤمةلآيةتى و تةندروستى و دةروونى بؤ خيَزانة سوودمةندةكان و كارئاساني كردني طةرِانةوةي مندالَة دابرِاوةكان بؤ خويَندن.ئةم كارة ثيرؤزةش بة هةماهةنطي لةطةلأ بةريَوةبةري قوتابخانةكان ئةنجام دةدرا. دواتر بة برِياريَكى وةزارةتى كار و كاروباري كؤمةلآيةتي بةرِيَوةبةرايةتى سندوقى ضاوديَرى خيَزان لة سالَى (2003) بة فةرمى ناساندرا كة ئيَستا لة لايةن بةرِيَوةبةرايةتى طةشةثيَدانى كؤمةلآيةتى هةوليَر بةرِيَوة دةبردريَت و هؤبةي ضاوديَري خيَزان سةرثةرشتي ئةم ثرؤذةية دةكات.

شايانى باسة كة ذمارةى خيَزانة سوودمةندةكان لةم هؤبةية (14124) خيَزانة و بة سةر شار و شارؤضكةكاني سنووري ثاريَزطاي هةوليَردا دابةش بوون و ثرؤذةكةش بة هةمان بةرنامة و سيستةمي ثيَشوو بةردةوام بوو لة ريَطةى تويَذةرانى كؤمةلآيةتى و ضةندين سةرثةرشتياري سةرةكي و ناوةندي كة بة ثيَي دابةشكردني جيؤطرافي ناوضةكان كاريان دةكرد و مانطانةش (30000) دينار دةطةيشتة دةستى خيَزانةكان، لةطةلَ ثيَدانى ضةندين ريَنمايى هؤشيارى دةروونى وكؤمةلآيةتى بؤ خيَزانةكان و يارمةتيدانييان بؤ ضارةسةركردني كيَشة و طرفتة كؤمةلآيةتي و دةروونيةكان. هةر تويَذةريَك سةرداني نزيكةي (30) مالَي دةكرد و بةردةوام بةدواداضووني دةكرد.

دواتر ميكانيزمى دابةشكردنى هاوكارييةكان لة ريَطةى تويَذةرانى كؤمةلآيةتييةوة بؤ ليذنةى دابةشكردنى هاوكارى مانطانة و طؤرِا ضةند مانطيَكي خاياند. دواتر شيَوازي دابةشكردني مووضةكة طؤرِا و ئيَستاش لة ريَطةى بانكةكان ئةنجام دةدريَت و هةر خيَزانيَك سةردانى بانكى دياريكراوى خؤى دةكات بؤ وةرطرتنى موضةكةي خؤي.

هاوشيَوةى ثرِؤذةى ضاوديَرى خيَزان ثرؤذةى تؤرِى ثاراستنى كؤمةلآيةتى لة سالَى (2005) هاتة ئاراوة كة (57000) خيَزان بو ئةم مةبةستة ناونووس كران. بة ثيَى ئةم بةرنامةية هةر سوودمةنديَك بة ثيَى ذمارةى ئةندامانى خيَزان مؤضةيةكى دياريكراو تةرخان كراوة, كةمترين مؤضة (50000) دينارة. ئةو ثرِؤذةية نة هاتة بوارى جيَبةجيَكردنةوة بةهؤى ئةوةى حكومةتى ناوةندى بودجةى تةواوى بؤ دابين نة كرد بوو، ئةطةر ضى هةموو داتاكانى سوودمةندان ئامادةكراون بؤ دةست بة كاربوونى ئةم ثرِؤذةية، هيوا واية لةطةلَ دةست بةكاربوونى ئةم ثرِؤذةية ئاستى ئابؤرى خيَزانة كةمدةرامةتةكان باشتر لىَ بيَت.

لة ضالاكيية ئةنجامدراوةكانى ئةم هوبةية: ثيَدان و بةريَوةبردنى (27) ثرِؤذةي قةرزى بضووك كة بة برِى (10000) دولار يارمةتى خاوةن ثرؤذة بضووكةكان كراوة بو نةهيَشتن و كةم كردنةوةى ريَذةى بيَكارى لة ناو كومةلطادا. بة ثيَى ثرؤذةكة ئةم قةرزة لة ماوةى ضوار سالدا بو حكومةت دةطةريَـتةوة.

 

·       ثاراستني مندالأ

ئةم هؤبةية ئةرك وكارةكاني ثاراستني مندالأ لة ئةستؤ دةطريَت لة توندوتيذي و دةستةبةركردني مافةكانييان لة شويَني حةوانةوة و خويَندن و كارثيَنةكردنييان لة بارودؤخيَكي سةختدا, ئةمانةش لة ريَطاي سةرداني كردني خيَزانة سوودمةندةكاني ثرؤذةي ضاوديَري خيَزان و هةماهةنطي لةطةلَ قوتابخانة و دامةزراوة  ثةروةردةييةكان ئةنجام دةدريَن.

هةورةها ئيش و ئامانجى ئةم هوبةية ئةوةية كة سةنتةري تايبةت بة راهيَناني مندالآني سةرجادة و ئيشكار دابين بكات و راهيَنانييان لة بوارة هوونةري و وةرزشي و فيَركردني نوسين و خويَندن و كارة دةستييةكان و كومثيوتةردا ثىَ بكات. بو ئةوةى لة سةر شةقام و بةدرةفتارى دوور بكريَنةوة. وة هةولى جيددى بو دووبارة طةرِانةوةي دابرِاوان و كةم كردنةوةي كاتةكاني كاركردني رؤذانة دةكات. ئامانجى ئةم بةرنامةية ئةوةية كة مندالانى دابرِاو بة ضالاكى بة سوود خةريك بكةن و ئةطةر نة طةريَنةوة سةر خويَندنيش بةهرة و داهيَنانةكانييان دةربخةن بو ئةوةى لة بواريَكى ديكةى ذياندا سةركةوتن بة دةست بهيَنن و ببنة كةسانى سوودبةخش و بةرهةمهيَ،ةر لة ناو كومةلطادا.

 

·       تواناسازي ئافرةت  

ئةركي سةرةكي ئةم هؤبةية رووبةرِووبونةوةي توندوتيذيية كة لة لايةن كةساني تري ئةنداماني خيَزانةوة دووضاري ئافرةتان دةبيَت. مامةلة لة طةل تةواوي طرفت و كيَشةكاني دةكات كة دةبنة لةمثةر لة بةردةم كاركردن و ضالاكيةكانياندا. لةلايةكي تريشةوة هةولَدان بؤ كردنةوةي سةنتةري تايبةت بة ئافرةتان و بةرزكردنةوةي تواناكانيان و قؤستنةوة و دةرخستني بةهرةكانيان و سازكردن و كردنةوةي خولي راهيَناني هونةري و كاري دةستي و هاندانيان بؤ بةشداربوون لة ضالاكيية كؤمةلآيةتييةكان و كاركرن شان بة شاني ثياو لةكؤمةلَطة و هةولَدان بؤ طؤريني تيَرِوانينة هةلَةكاني كة لةسةر ئافرةتان لة كؤمةلَطةي كورديدا هةية. ئامانجيَكي تري ئةم هؤبةية بريتيية لة كةم كردنةوةي ريَذةي نةخويَندةواري لة نيَو ئافرةتان و هاندانيان بؤ بةردةوامبووني كضان لة خويَندن و ئاشناكردنيان بة مافةكانيان و جيَ بةجيَكردني ريَككةوتننامة جيهانيةكاني تايبةت بة خؤيانة.

لة ضالاكيية ئةنجامدراوةكانى ئةم هوبةية: ئةنجامداني ثرِؤذةي نة هيَشتني نةخويَندةواري بوو كة بة هةماهةنطي وةزراةتي ثةروةردة و بة بةشداربووني (2350) قوتابي لة (51) بنكةى ئامادةكراودا ئةنجام دراوة.

هةيكةليةتى بةريَوةبةرايةتى ضاوديَرى كةمئةندامان

 

Organization Chart

 

بةرِيَوةبةرايةتى ضاوديَرى كةمئةندامان

 

ئةم بةرِيَوةبةرايةتيية لة سالى 2006 دامةزراوة و سةرثةشتى ضةندين ثةيمانطا و سةنتةري تايبةت بة كةمئةندامان دةكات بة ئامانجى فيَركردن و شياندن و راهيَناني كةمئةندامان و بةرزكردنةوةي ئاستي خويَندن و رؤشنبيري و ئامادةكردنيان بؤ تيَكةلَ بونةوةيان لةطةلأ كؤمةلأ لة ريَي فيَربووني ثيشةيةكي طونجاو تاوةكو ثشت بةخؤيان ببةستن.

سةرةراى كار و ضالاكييةكانى بةردةوامى ئةم بةريَوةبةرايةتيية, هةروةها هةنديَك ضالاكى سالانةى جيَطريش هةنة وةكو: 

  1. دابين كردنى ثةرِاوطة و كةرةستةى خاو بؤ سةرجةم ثةيمانطاكانى قوتابييانى هةوليَر.
  2.  هةماهةنطى كردن لة طةلَ وةزارةتى ثةروةردة بة مةبةستى دابينكردنى تةواوى ثرِؤطرامةكانى خويَندن و تاوتوكردنى طورانكارييةكانى ناو مةنهةجى خويَندن.
  3. خةرجى طيرفان بؤ هةر قوتابييةكى ثةيمانطا بة بري (30000) سى هةزار دينار.
  4. دابين كردنى ئؤتؤمبيلى تايبةت بؤ هاتوضؤكردنى قوتابيان.
  5. ظيستيظالَيى سالانةى  هونةري و بةرهةمةكانى ثةيمانطاكان كة قوتابييانى كةمئةندام بة دريَذايى سالدا دروست دةكةن.
  6. دابين كردنى كةرةستةى خاو بو بةشةكانى كارى دةستى لة هةموو ثةيمانطاكاندا.
  7. ثيَدانى مؤضةى مانطانةى كةمئةندامان كة بة راثؤرتيَكى ثزيشكى ريَذةى كةمئةنداميَتى ديار دةكريَت و بة ريَنماييةكى تايبةت لة وةزارةتةوة مؤضةيةكى مانطانة ثىَ دةدريَت.

 

ديوانى بةريَوةبةرايةتى ضاوديَرى كةمئةندامان لة هوبةكانى كارطيَرى و ذميَريارى و ووردبينى و ثلان ثيَك ديَت. هةروةها كومةليَك يةكةى جياجيا لة ضوارضيَوةى هوبةكاندا يانيش سةربةخؤ لة ناو ديواندا كارئاسانى بو بةريَوةبردن و ثيَشكةش كردنى خزمةتطوزارييةكانى كومةلايةتى و ثةروةردةيى دةكةن.

ئةركى سةرةكى ئةم بةريَوةبةرايةتيية, ثاراستنى باشترين بةرذةوةندى كةمئةندامانة.

ثةيمانطاى هيواى نابيستان

 

ئةم ثةيمانطاية لة سالَي (1980) دامةزراوة و تايبةتة بة فيَركردني مندالآني نابيست، هةر لة قؤناغةكاني خويَندني باخضةي ساوايانةوة تا قؤناغى خويَندنى بنةرةتي. سالآنة ضةندين مندالَي نابيستي ثاريَزطاي هةوليَري لة خؤ دةطريَت و بة ثيَي سيستةميَكي تايبةت بة نابيستايان فيَري خويَندن و نوسيني كردوون.

ثرؤطرامى خؤيَندن لةم ثةيمانطايةدا هةمان ثرِؤطرامى سةر بةوةزارةتى ثةروةردةية. طرنطترين ئامراز بؤ ثةيوةندى نيَوان قوتابيان وفةرمانبةران زمانى ئاماذةية (لغةالاشارة) كة وانةكان ثىَ دةووتريَتةوة و كيَشة وطرفتى قوتابيان ثىَ دةزانريَت و ضارةسةر دةكريَت.

 

قؤناغي باخضةى ساوايان:

 

 
ئةم قؤناغة مندالى تةمةن سىَ تا ثيَنج سالى لة خؤ دةطريَـتةوة. وةكوهةر باخضةى ساوايةكى ترى ئاسايى وةزارةتى ثةروةدةية, بةلام بو مندالى نا بيستان تةرخانكراوة كة شارةزايي ذياني رؤذانة و شيَوازي مامةلَةكردن فيَردةكريَن. هؤيةكانى فيَركردنى تايبةت بة نابيستايانةوة بةكار دةهيَنن, بةم ثيَيةش فيَرى هةموو شيَوازةكاني زمان و ئاماذةي ثيتةكان دةبن. هةروةها بؤ ئةو مندالآنةي بة ثيَي راثؤرتي ثزيشكي تواناي دةربرِيني ووشةيان هةية راهيَنانى لة سةر قسة كردن بو دةكةن.

 

قؤناغي بنةرةتي:

لةم قؤناغةدا مندالآني (6) سالَي وةردةطيريَن و لةماوةي (9) سالَي خويَندني بنةرِةتي تةواوي ثرِؤطرام و بابةتةكاني خويَندني ئاسايي فيَر دةكريَن. هةر وةكو قوتابخانةيةكى ديكةى ئاسايى وةزارةتى ثةروةردة هةموو مةنهةجةكة دةخويَنن كة لة لايةن مامؤستاي تايبةتةوة وانةكانيان بؤ شرؤظة دةكريَت و تاقيكردنةوةى نيوةى سال و كؤتايى ساليشيان هةية. لة طةل هةر ماموستايةكى تايبةت, ماموستايةكى هاوكار هةية كة زمانى ئاماذة بة باشى دةزانيَت و يارمةتى ماموستا بنةرةتييةكة دةكات. بةشيَكى زؤرى ماموستا يارمةتيدةرةكان نابيستان و هةنديَكيان دةرضووى ثةيمانطاى هيواى هةوليَرن.  

بيَجطة لة ثرؤسةى ثةروةردةيى ثةيمانطاكة, خزمةتطؤزارى كومةلايةتيش بو قوتابيان و خيَزانةكانيان ثيَشكةش دةكريَت. هةر لة بةر ئةم هؤيةشة كة ئةم ثةيمانطاية سةر بة وةزارةتى كار و كاروبارى كومةلايةتيية. لة هةر ثةيمانطايةكدا كومةليَك تويَذةرى دةروونى و كومةلايةتى هةن كة بة دواضوونى حالةتى قوتابيانةكان دةكةن و سةردانى مالةكانيان دةكةن. بة شيَوةيةكى وةرزيش كوبوونةوةى ئيدارة و سةرثةةرشتييارانى نابيستاكان دةكةن و طفتوطؤ لة سةر ضوونييةتى هاوكاريكردن و طةشةسةندنى تواناكانى مندالى نا بيست دةكةن. لة ضالاكيية هةرة طرنطةكانى ئةم ثةيمانطاية ئةوةية كة لة سالانى رابردوودا  هةماهةنطى لة طةل هةردوو ريَكخراوى (الاراضى المقدسة) لة ئةردةن و كينتاليس لة هولةندا كراوة و خولى بةهيَزكردنى تواناكانى ماموستايانى ثةيمانطاكة سازكراوة.

جطة لة هةردوو قؤناغةكانى ثةروةردةيى, هةنديَك هوبةى ترى هاوكار و ثالثشت لة ناو ثةيمانطادا هةنة, طرنطترين ئةو هوبانةش ئةمانةى خوارةوةن:

 

·      

 

 
هؤبةى وةرزشى

وةرزش لة ثةيمانطاى هيوا يةكيَكة لةو بوارة زؤر طرنطانةى كة بايةخيَكى تايبةتى ثيَدةدريَت، جطة لةوةى كة وةرزش طرنطييةكى زؤر تايبةتى هةية بؤ تةواوى لايةنى تةندروستى مرؤظ، قوتابيانى نابيست سوودى زؤرتر و باشتر لةم بوارة وةردةطرن. ئةمةش دةطةرِيَتةوة بؤ هؤى زياد جولَةكردنى نابيستان بة هؤى لة دةستدانى هةستي بيستن و دوان. مندالى نابيست بة رِيَطةى هيَما و بةكارهيَنانى دةست و ثةنجة و ليَو و سةر (جوولةي جةستة) ثةيوةندى بة هاوةلةكانى دةكات. هةموو ئةمانةش وا دةكةن كةسى نابيست زياتر بة جولَة بيَت وةك لة كةسيَكى ترى ئاسايى.

جطة لةوةى وةرزش دةتوانيَت ببيَتة هؤى درووست كردنى متمانة بة خؤبوون و طةشةكردنى لايةنى رِوحى وجةستةيي لاى نابيست، هةورةها هؤكاريَكى طرنطة بؤ شياندنى تواناكانيان لة بوارى فيَربوون و بة كومةلايةتيبوون.

وةرزش لة ثةيمانطاى هيواى نابيستاندا وةك هةر وانةيةكى تر لة ناو خشتةى وانةكاندا كات و ريَذةى تايبةتى خؤى هةية لة هةفتةيةكدا، بة هةمان شيَوةى وانةكانى تر طرنطى ثيَدةدريَت و نمرة و تاقيكردنةوةى لة سةر دةكريَت.

·      

 

 
هؤبةى كؤمثيوتةر

مندالآني نابيست لةم هؤبةية فيَري سةرةتاكاني بةكارهيَناني كؤمثيوتةر دةكريَن. بةرنامةكاني وورد و ويندؤز بة شيَوةيةكى ساكار لة لايةن مامؤستاي شارةزاى كومثيؤتةر ريَك دةخريَت بو ئةوةى مندالةكان تىَ بطةن و بتوانن كومثيؤتةر بةكار بهيَنن. طرنطي بةو بابةتانة دةدةن كة نوسين و ويَنة و رةنطي جؤراوجؤري تياية. كومثيؤتةر وةك ئامرازيَكي فيَربوون لة ثةيمانطاكةدا بةكاري ديَنن.

 

·      

\

 

 
هؤبةى تةندروستى  

ئةم هؤبةية لة لايةن ثسثؤريَكي تةندروستي سةرثةرشتي دةكريَت و ئةركي ضارةسةركردني قوتابيانة لة هةر نةخؤشي و ثيَكانيَك كة هةنديَ جار تووشي قوتابي ديَت. بؤ ئةم مةبةستةش ثيَداويستي و كةل و ثةلي ثزيشكي بؤ فرياطوزاري سةرةتايي هةر رووداويَك فةراهةمكراوة. ئةطةر هةر منداليَك ثيَويستى بة نةخؤشخانة و ثشكنينى ثزيشكى ببيَت, ئةركى ئةم هوبةية كة بباتة نةخؤشخانة و بةدواضوونى حالةتةكةى بيكات. 

 

·       هؤبةى كارى دةستى

 

 
ئةم هؤبةية ضةند كارمةنديَكى شارةزا لة ثيشةى كارى دةستيدا, فيَركردنى قوتابيان دةطرنة ئةستؤ. قوتابييةكان لة بوارةكاني هونةرى دوورين، سيراميك, ويَنةكيَشان, كارى دةستى ترى هةمةجؤر.

 

·       هؤبةي رِاهيَنانى دةربرِين

لةم بةشةدا لة ريَطةى مامؤستايةكى ثسثؤرِةوة هةولَى ئةوة دةدريَت كة ئةو قوتابيانةى كةم بيستن و تةمةنيان نة طةيشتووتة سةروى (8) سالَى فيَرى ضؤنييةتى دةربرِينى ثيت و ووشة دةكريَن. ئةم كارةش بة ثيَى خشتةى رؤذانة بؤ هةر قوتابييةك ئةنجامدةدريَت.

 

Text Box:

 

 

 

 
ثةيمانطاى هانا بؤ شياندنى كةمئةندامان

 

لة سالَي (1987) دامةزراوة ، شياندني كةمئةنداماني جةستةيي لةئةستؤ دةطريَت و لةميانةي خوليَكي دريَذخايةن كة (9) مانط دةخايةنيَت كة بةرانبةر بة ساليَكى خويَندنى ثةيمانطاكانى ديكة دةبيَت. لة كؤمةليَك وةرشة ثيَك ديَت و  هةر وةرشةيةك ذمارةيةك لة قوتابي لةخؤ دةطريَت كة دواي تةواوبووني ماوةي راهيَنانةكةي دةتوانيَت بةردةوام بيَت لةو بوارةي فيَري دةبيَت و هةولَ بدات ثيشةيةك و كاريَكي لةو ريَيةوة دةسكةويَت و بذيَوي ذيانى خؤي ثىَ دابين بكات.

ئةم ثةيمانطاية و بةشةكاني دةرفةتيَكن بؤ ئةوةي كةمئةندام بة ثيَي توانا و حةز و ئارةزووةكاني بواريَك هةلبذيَريَت كة جطة لة بةدةستهيَناني زانياري و شارةزابوون لة ثيشةيةكى دياريكراودا, ببيَتة دةروازةيةك بؤ بةردةوامي تيَكةلَبووني لةطةلأ كؤمةل و دروست كردني ثةيوةندي باشتري هاوريَيةتي و هاوكاريكردني يةكتري لة هةلويَستة جياجياكاندا. هةروةها ئةم وةرشانة دةبنة هؤى رةخساندني كةش و هةوايةكي تةندروست بؤ ثتةوكردني بروا بة خؤبوون و خؤ بة دوورخستن لة شثرزةيي و تيَكضووني باري دةرووني.

 

مةرجةكاني وةرطرتني قوتابي لةثةيمانطا

-        كةمئةندامي جةستةيي يان بيركؤلَ بيَت.

-        تواناي فيَر بووني هةبيَت.

-        نةخؤشي طواستراوةي نةبيَت.

-        تةمةني لةنيَوان (14 – 45) سالَ بيَت.

ليذنةيةكى دةسنيشانكراو داخوازنامةكانى كةمئةندامان ديراسةت دةكةن و ثشتبةستن بة راثؤرتى دةستنيشان كردنى ثلةى كةمئةنداميَتى ليذنةى ثزيشكى بريارى وةرطرتنى قوتابييةكة دةدريَت. دواتر هةمان ليذنة بة تاوتووكردن لة طةل قوتابييانى وةرطيراو, لة سةر وةرشة و بةشةكانى ثةيمانطاكة دابةش دةكةن.

 

 

 وةرشةكانى ثةيمانطاى هانا

ثةيمانطاى هانا لة هةشت وةرشةى راهيَنانى ثيشةيى ثيَك ديَت كة لة ماوةى نؤ مانطدا قوتابييةكان هةول دةدةن فيَرى ئةو ثيشةية بن كة لىَ دةوام دةكةن. لة دواى تةواوكردنى ماوةى خولةكة بروانامةيةكى ثةسةندكراو لة لايةن بةريَوةبةرايةتى طشتى ضاوديَرى و طةشةثيَدان بة قوتابيية دةرضووةكان دةدريَت. ئةطةر قوتابييةك نةيتوانى لة سالى يةكةم بة باشى فيَرى ثيشةكة ببيَت, لة سالى دووةمدا بةشدارى لة هةمان وةرشة دةكات.

بيَجطة لة وةرشةكانى ثةيمانطا هةنديَك ضالاكى زيَدةبارى وةكو نيطاركيَشان و موسيقا و وةرزش هةية. وةرشةكانيش ئةمانةى خوارةوةن:

 

·       وةرشةى دروومان   

قوتابييان فيَري بةكارهيَناني كةرةستةكاني تايبةت بة دروومان دةكريَن وةك مقةس و دةرزي و مةكينةي دوورين و دواتر فيَري بريني قوماش و دوريني جل و بةرطي مندالآن و ثياوان و ئافرةتان دةكريَن. وانةكانى ئةم وةرشةية بة شيَوةيةكي تيؤري و ثراكتيكي دةووتريَن تا وةكو قوتابييان بة تةواوي فيَري بةرهةمهيَناني جل و بةرط دةبن و شارةزايي ثةيدا دةكةن. لة ئةنجاميشدا ببيَتة دةروازةى دؤزينةوةى ثيشةيةك بو ثاشةرؤذى خؤى.

 

·       وةرشةى كؤمثيوتةر

لةم بةشةدا قوتابييان ئاشنا دةكريَن بة ثارضةكاني كؤمثيوتةر (سكرين، كيبؤرد، كيَس، ماوس...هتد) ئاشنا دةكريَن. دواتر راهيَنانى تيؤرى و ثراكتيكى لة سةر بةرنامةكاني وةك (ويندؤز، وورد, ئيَكسل، ثاوةرثوينت و بةرنامةكاني دابةزاندن و فورماتكردنةوةي كؤمثيوتةر) ثيَشكةش دةكريَن. هةروةها فيَرى هةنديَك ضالاكى ترى وةكو تةسميم و تايثكردن دةكريَن بو ئةوةى قوتابييةكة بو دامةزراندن ئامادة بكريَت.

 

·       وةرشةى سيراميك

قوتابيياني ئةم بةشة بة هةموو ئةو كةرةستة و كةل وثةلانةي كة تايبةتن بة كاري سيراميك ئاشنا دةكريَن. لة سةرةتادا قوتابييان لة سةر (جؤري خؤلأ و شيَوازي ئامادةكردني قور و ويلي دةستي و ويلي ثيَ و ويلي كارةبايي و راستة و داوي برين و فرني سووركردنةوة و بؤية و جؤرةكاني...هتد) رادةهيَنريَن. دواتر سةرجةم ئةم ضالاكييانة بة شيَوةي براكتيكي و بة هاوكارى ماموستاكانيان لة لايةن قوتابييةكانةوة ئةنجام دةدريَت و بةرهةميَكي بةرضاوي ئةم بةشة لة ثيَشانطاي سالآنة نمايش دةكريَت.

 

·       وةرشةى دارتاشي  

دواي ناساندن و ضونييةتي بةكارهيَناني كةرةستةكاني وةك (مشار، طاز، ثلايس، ئاميَرة كارةباييةكاني برِين و دياريكردن ...هتد) بة شيَوةيةكي تيؤري و ثراكتيكي فيَري دروستكردني ميَز و كورسي و كةنتؤر و ستاند و زؤر شتي تر دةكريَن. لة كاتي بةكارهيَناني سةرجةم ئاميَرةكاندا, سةلامةتي قوتابييان رةضاو دةكريَت.

 

·       وةرشةى كارةبا  

بة هةمان شيَوةي وةرشةكاني تر قوتابييان بة كةرةستةكاني وةك وايةر و جؤرةكاني و ضونييةتي بةكارهيَناني دةرنةفيزي كارةبا و ثلايس و ثيسَنةر ...هتد ئاشنا دةكريَن. هةروةها وةكو بةشيَك لة وانةى فيَر كردنى ئةم ثيشةية, ماموستاكان ريَنمايي سةرةتاييةكاني تايبةت بة مةترسي كارةبا بو قوتابييةكانييان شرؤظة دةكةن و هةردوو شيَوازى تيَوري و ثراكتيكي لة ضؤنييةتي بةستني سيستةمي كارةبايي ذوور و هؤل و شويَنة كراوةكان لة وانةكاندا بةكار دةهيَنن.

 

·       وةرشةى كاري دةستي  

لةم وةرشةيةدا, مامؤستا قوتابييةكانى خؤى لة سةر ثيَداويستيةكاني وةك ثيستة و كةتيرة و كاغةزي تريَس و مقةس و هةوير و داو، كة لةم بوارةدا بةكار دةهيَنن, ئاشنا دةكات. قوتابييان لةسةر ضؤنييةتي دروستكردني بةرهةمةكاني طولأ و سةبةتي ميوة و دروستكردني جانتاي دةستي...هتد, فيَر دةكريَن. زؤربةى قوتابييانى ئةم بةشة بيركؤل و نابينا و نابيستن. بةرهةمةكانيش لة ثيَشانطاي سالآنةدا بؤ فرؤشتن نمايش دةكريَن و داهاتةكةي بو قوتابييان و ثةرةسةندنى وةرشةكة دةطةريَتةوة.

·       وةرشةى ئارايشطاي ئافرةتان  

لةم وةرشةيةدا, هةموو كةلوثةل و ثيَداويستيةكاني ئاراييشطا دابين كراوة. قوتابييان فيَرى شيَوازة جياجياكانى قذ برِين و بؤيةكردن و تةواوي جوانكاريةكاني تري دةم و ضاو دةكريَن. مةبةستى ئةم وةرشةية ئةوةية كة كةمئةندامى ئافرةت فيَرة ئيشيَك ببيَت و دواتر بتوانيَت بو خؤى ئاراييشطايةك بكاتةوة و بذيَوى ذيانى خؤى ثىَ دابين بكات.

 

·       وةرشةى سةرتاشي  

ئةم بةشةش تايبةتة بةو قوتابيانةي ئارةزووي سةرتاشي دةكةن و لة ماوةي خولةكة فيَري ضونييةتي سةر تاشين دةكريَن. هةموو ثيَداويستييةكاني سةرتاشين دابينكراون و ماموستاكان بة شيَوةى ثراكتيكى قوتابييان فيَرة سةرتاشين دةكةن. زؤربةى جارانيش قوتابييانى بةشةكانى ديكةى ثةيمانطا لةم وةرشةيةدا و لة سةر دةستى هاوثؤل و هاوريَكانييان سةرى خؤيان دةتاشن.

 

ضالاكييةكانى ويَنةكيَشان و مؤسيقا و وةرزش

هةرضةندة ئةم ضالاكييانة لة شيَوةى وةرشة يان بةش نين, بةلام وةكو تةواوكةرى مةنهةجى وةرشةكانى فةرمى بةكار ديَن و هةر ضالاكييةك لةم هةر سىَ ضالاكييانة, راهيَ،ةر و ماموستاى تايبةتى خؤى هةية. بو هةر ضالاكييةكيش شويَنيَكى وةكو بةش دابينكراوة. ئةم بةشانة بؤ سةرجةم قوتابياني ثةيمانطا كراوةنة و ثيَداويستييةكانى ئةنجامدانى ضالاكييةكة تيايدا دابين كراوة.

هةر قوتابييةك ئارةزووي هةبيَت سةرداني ئةم بةشانة دةكات و هةر لة ويَش راهيَنةري تايبةت هةية كة ريَنمايي دةداتة قوتابييان و هاوكارى ئةنجامدان و دؤزينةوةى بةهرةكانييان دةكات.  بةرهةمةكانى بةشى ويَنةكيَشان لة فيستيظالى سالانةدا نمايش دةكريَن و هةموو داهاتةكانى بةرهةم بو خودى قوتابييةكة دةبيَت. دةربارةى وةرزش و ميؤزيك, بة ثيَى ئارةزووى قوتابى دةبيَت و راهيَنةرةكة تةنها هاوكار و ثالثشتى دةكات. لة زؤربةى ياد و بيرةوةرييةكانى ئةم ثةيمانطايةدا, بةشى ميؤزيك و قوتابيية بةهرةدارةكان ضالاكى هونةرى ثيَشكةش دةكةن. 

ثةيمانطاى رووناكى نابينايان

 

ئةم ثةيمانطاية، تايبةتة بة مندالَى نابينا و كةمبينا, لة سالَى (1980) دامةزراوة. مةبةستى سةرةكى بؤ ثةروةردة و فيَركردن و رِاهيَنانى مندالَى نابينا و كةمبيناية. لة كاتى خؤيدا ئةمة تاكة ثةيمانطا بووة كة بؤ نابينايانى (هةوليَر و سليَمانى و دهؤك و كةركوك و موسلَ ) لة شارى هةوليَر كرايةوة.

 سةرةتا خويَندن لةم ثةيمانطايةدا بة زمانى عةرةبى بوو، لةطةل راثةرينة شكؤدارةكةى كوردستان خويَندن بوو بة كوردى و لةطةلَ سيستةمى نويَى خويَندن بؤ سالى خويَندنى 2008-2009 قؤناغى بنةرِةتى لة ثةيمانطا كرايةوة. ئةم ثةيمانطاية قوتابييان لة ثؤلى يةكةمةوة تا ثؤلى نؤيةمى بنةرِةتى وةردةطريَت. مةنهةجى ثةيمانطا هاوشيَوةى مةنهةجى وةزارةتى ثةروةردةية, بووية دواى تةواوكردنى قؤناغى بنةرةتى, قوتابى نابينا لة قؤناغى ئامادةيى و ثةيمانطا و كؤليذةكاندا تيَكةلآوى قوتابى ئاسايى دةكريَتةوة. ئةمةش دةرفةتيَكى زيَرينة بؤ ئةوةى قوتابييانى نابيناش وةكو قوتابى ئاسايى بةردةوامى بة خويَندنةوةى خؤيان بدةن.

لة سالى هةشتاكاندا, بةشى ناوخؤيش بؤ ئةو قوتابيانةى لةدةرةوةى شارى هةوليَر دةهاتن بؤ خويَندن هةبوو, وة سةرجةم ثيَداويستييةكانى ذياني رؤذانةيان بؤ فةراهةم كرابوو. بةلام ئيَستا لة بةر بارودؤخى نالةبارى كؤمةلايةتى و ئابؤرى خةلك, كة لة تواناياندا نيية مندالةكانييان بنيَرنة هةوليَر بو خويَندن, بةشى ناوخؤيى نةماوة.

لة ثلانى بةريَوةبةرايةتى طشتيدا هةية كة بةشة ناوخؤييةكان بو ثةيمانطاكانى كةمئةندامان لة هةوليَر بكاتةوة, بو ئةوةى قوتابييانى شارؤضكةكانى دةرةوةى هةوليَر لةم دةستكةوتة مةحرووم نةبن.

تاكو ئيَستا زياتر لة (200) دوو سةد قوتابى وةرطيراون و ذمارةيةكى زؤريان خويَندنيان لة (ثةيمانطا و كؤليَذةكان)دا تةواو كردووة. ئيَستاش لة دام و دةزطا حكومييةكان دامةزراون و خزمةت دةكةن. وة ذمارةيةكى تريشيان ئيَستا لة قؤناغة جيا جياكانى خويَندندا بةردةوامن.

 

هةروةها باخضةيةكي ساوايان لة ثةناو ثةيمانطادا هةية كة مندالآني نابيناى ثيَش تةمةنى شةش سالى لة خؤ دةطريَت و بة ثيَي بةرنامةيةكي دياريكراو مندالآن بة كاركردن بة طرؤث و هةنديَك ريَنمايى تايبةت بة رةفتار و شارةزاييةكانى ذيان ئاشنا دةكريَن. مةبةستى سةرةكى ئةم باخضةية ئةوةية كة مندال بو قؤناغى خويَندن ئامادة بكريَت و هةر لةويَش زانياري سةرةتايي و ريَنمايى ية ثيَويستيةكاني رؤذانةيان ثيَ بددريَت. لةم ماوةيةدا فيَرى ضؤنيَتى مامةلَة كردن و ريَزطرتنى كةسانى ديكة و طويَرايةلى و رةوشتى باش دةبن.  هةروةها فيَرى ثابةندبوون بة ئامؤذطارييةكانى ماموستاكان و دايك و باوكييان دةبن, كة ئةمةش بروا بةخؤبوونيان بةهيَزتر دةكات.

 

·      

\

 

 
يةكةى تةندروستى  

ئةم هؤبةية لة لايةن ثسثؤريَكي تةندروستي سةرثةرشتي دةكريَت و ئةركي ضارةسةركردني قوتابيانة لة هةر نةخؤشي و ثيَكانيَك كة هةنديَ جار تووشي قوتابي ديَت. ئةطةر هةر منداليَك ثيَويستى بة نةخؤشخانة و ثشكنينى ثزيشكى ببيَت, ئةركى ئةم هوبةية كة مندالى نةخؤش بباتة نةخؤشخانة و بةدواضوونى حالةتةكةى بكات.

 

·       يةكةى موسيقا

  هةموو ثيَداويستييةكانى موسيقا لةم يةكةيةدا دابينكراوة و ماموستايةكى موسيقا سةرثةرشتى دةكات. جطة لةوةى كة وةكو وانةيةك دةدريَتة قوتابييان, هةروةها لة بوون و بيرةوةرييةكاندا رؤليَكى داهيَنةرانة لة ضالاكى هونةريدا دةبينن.

 

·       يةكةى تويَذةرانى كؤمةلايةتى

ئةم يةكةية لة كؤمةليَك تويَذةرانى كؤمةلايةتى ثيَك ديَت كة بة دواضوونى رةوشى كومةلايةتى قوتابييان دةكةن و سةردانى مالةكانييان دةكةن بو ئةوةى ريَنمايى تايبةت بة ضؤنيَتى مامةلَةكردن و هةلسوكةوت لة طةل نابينايان بة خيَزانةكانيان دةدةن. هةروةها

بةكارى شياندنةوةى (تأهيل) مندالآنى نابينا و كةمبينا هةلدةسن بؤ ئةوةى لة ثاشةرِؤذدا ببنة ئةنداميَكى بةرهةمهيَنةر لة ناو خيَزان و كؤمةلَطادا.  

ثةيمانطاى ئاوات بؤ ثةروةردةى ميَشك

 

ئةم ثةيمانطاية لة سالَى 1983 لة شاري هةوليَر دامةزراوة. مةبةست لة دامةزراندنى ثةيمانطاكة ثةروةردةكردن و فيَركردنى مندالَى بيركؤلَ (التخلف العقلى) و مةنطؤلة (داون سيندرؤم ). هةموو سالَيَك ذمارةيةك مندالَي وةردةطريَت كة دةستنيشان دةكريَن لة لايةن ليذنةي ثزيشكي تايبةتي دةستنيشانكردني كةمئةندامي.

 

ئامانجة سةرةكييةكانى ثةيمانطاى ئاوات

بةطشتى ثةيمانطاى ئاوات ئةم ئامانجانةى خوارةوة هةية: 

-        ثةروةردةكردن و فيَركردنى بيركؤل  و داون سيندرؤم  بة شيَوةيةكى زانستى طونجاو.

-    شياندنى مندالَى  بيركؤل و داون سيندرؤم (مةنطؤل) بؤ ئةوةى لة راثةراندنى كارةكانى خؤى بتوانيَ تا راددةيةك يان كةميَك ثشت بة خؤى ببةستىَ.

-        رؤشنبيركردنى خيَزانةكان لة سةر ضؤنيةتى مامةلَةكردن و ثةروةردةكردنى ئةم جؤرة مندالآنة بة شيَوةيةكى زانستى.

 

ثرؤطرامى خويَندن

  ثرِؤطرام و خويَندنى ئةم ثةيمانطاية، هةمان ثرِؤطرامى خويَندنى سةرةتايية. بةلام وانةكانى (كوردى ـ بيركارى ـ ئايين ـ زانست )ى ثؤلى يةكةمى قوتابخانة ئاساييةكان لة لايةن ليَذنةيةكى تايبةت كورت و ئاسان كراوةتةوة. ليذنةى دانانى ئةم مةنهةجة ساكار و كورتكراوةية لة ضةند مامؤستايةكى ثةيمانطا و سةرثةرشتيارانى ثةروةردةيى لة بةريَوةبةرايةتى طشتى و نويَنةرانى وةزارةتى كار و كاروبارى كؤمةلايةتى و وةزارةتى ثةروةردة ثيَك ديَت. بو ئةوةى مةنهةجى ثةيمانطاى ئاوات لة طةل ئاستى تيَطةييشتنى قوتابييان بطونجيَت, بو سىَ بةشى ئاسانى سةرةكى كورتكراوة: بةشى يةكةم لة ثؤلى يةكةم، بةشى دووةم لة ثؤلى دووةم و بةشى سيَيةميش لة ثؤلى سيَيةمى ثةيمانطا دةخويَندرىَ. وانةكانى هونةر و وةرزش و كارى دةستى وةكو ضالاكى ثالثشت و تةواوكةرى ثرؤسةى ثةروةردةيى دةخويَندريَت.

هةر ثؤليَك (8) قوتابى لة خؤ دةطريَت و لة كاتى زؤربوونى قوتابييان و نةبوونى شويَن, ذمارةى قوتابييانى هةر ثؤليَك لة (15) قوتابى تيَناثةريَت. رؤذانة (5) وانة دةخويَندرىَ و هةر وانةيةك (40) خؤلةكة. لة نيَوان هةر وانةيةكدا ثشوو لة طةل ذةمى سووك هةية كة مندالان هةست بة برسيَتى نةكةن و بتوانن زياتر و باشتر وانةكانييان وةرطرن. لةم ثةيمانطايةشدا تاقيكردنةوةى زانستى هةية و ثيَويستة مندال لة تاقيكردنةكةدا دةربضيَت.

كة تةمةنى ياسايى قوتابي لة ثةيمانطادا تةواو دةبيَت, رِةوانةى ثةيمانطاى هانا دةكريَن, بو ئةوةى فيَرة ثيشةيةكى طونجاو لة طةل توانةكانييان ببن.

هةموو ساليَك لة ناوةراستى سيَثتةمبةر سالى خويَندن دةست ثيَدةكات و لة يةكى خزيران تةواو دةبيَت.  

 

مةرجةكانى وةرطرتنى قوتابيان

-        تةمةنى قوتابى لة (6) سالَ كةمتر نةبيَت و لة (10) سالَ تيَثةرى نة كردبيَت.

-        دةبيَت  بيركؤلَ  يان داون سيندرؤم (مةنطؤل) بيَت.

-    نةخؤشى درم (معدية) و خوو (صرع)ى نةبيَت، جطة لةوانةى كة ليَذنةى ثزيشكى و ثسثؤرى تايبةت بريار بدات كة مةترسى لة وةرطرتنيان نيية.

-        تواناي خؤ ثاككردنةوةي هةبيَت.

-        دةبيَت بة راثؤرتى ليَذنةى ثزيشكى تايبةت رةوانةى ثةيمانطا بكريَت.

 

هؤبةكانى ثةيمانطاى ئاوات

وةكو هةموو ثةيمانطاكانى ديكة هوبةى تويَذةرانى كومةلايةتى, ضالاكيية هونةرييةكان, تةندروستى, وةرزشى, كارى دةستى و دروستكردنى هؤيةكانى فيَركردنييان هةية. بةلام لةم ثةيمانطايةدا هوبةى كارى دةستى طرنطيةكى زؤر ثىَ دراوة ضونكة مندالانى بيركؤلَ دةتوانن زياتر لة طةل شارةزاييةكانى كارى دةستى ئاشنا ببن و بةرهةم بة دةست بهيَنن. بةرهةمى مندالةكانى بيركؤل لة فيستيظالى سالانةدا نمايش دةكريَن.

سةنتةرى هاوضةرخ

 

بةهؤى نةبوونى ناوةنديَكي تايبةت بةدستنيشان كردني رادةي بيستن و دابين كردني بيستؤك (سماعة) بؤ هاولآتييان، ضةند كارمةنديَك لة وةلآتي لوبنان راهيَنانيان ثيَ كراو دواتر لة شاري هةوليَر سةنتةريَكي تايبةت بة دةستنيشان كردن و دابينكردني بيستؤك لة هةوليَر بة ناوي (سةنتةري هاوضةرخ)  لة 28/6/2006 بة فةرمي كرايةوة و خزمةتةكاني ثيَشكةش بة هاولآتياني كةم بيست و نابيست كرد.

ئةم سةنتةرة لة ضةند بةشيَك ثيَكهاتووة كة هةر يةكةيان لة لايةن ثسثؤريَكةوة سةرثةرشتي دةكريَت و جؤريَك لة خزمةت ثيَشكةش بة هاوولآتييان و قوتابيياني نابيست دةكات.

سةنتةرى هاوضةرخ بو ثةنجة طوىَ لةم بةشانةى خوارةوة ثيَك ديَت:

 

·       بةشى هيَلكارى بيستن (Audiometer):

لةم بةشةدا هيَلكارى بيستن بؤ هاولآتيان و قوتابى نابيست ئةنجام دةدريَت. هةروةها ثشكنين و دياركردنى تةواوى و نا تةواوى ثةردةى طويَضكة لة لايةن ثسثؤري تايبةتى ئةم سةنتةرة ئةنجام دةدريَت.

 

·       ذوورى ( BERA) و  (VNG):

ئةمةش شيَوازيَكة لة طرتنى هيَلكارى بيستن بؤ مندالآنى كةمبيست كة لة تةمةني (2-3) ساليدانة. ئةم مندالانة لة كاتى ثشكنيندا هاوكار نين, بووية مندالةكة بؤ ماوةيةكى كورت دةخةويَنريَنن و دواتر هيَلكاري بؤ دةكريَت.

 

·       بةشى رِاهيَنان لة سةر قسةكردن (Speech Therapy):

ئةم بةشة راهيَنانى مندالان لة سةر قسةكردن دةكات, بة تايبةتى ئةو مندالانةى كة ضاندنى قةوقةعةيان بؤ كراوة, ضونكة راهيَنانى لة سةر قسة كردن ضارةسةرةكى تةواوكةرة بو ضاندنى قةوقةعة. هةروةها ئةو مندالانةى كيَشةيان لة ذيَيةكانى دةنط هةية سوود لةم جؤرة راهيَنانة وةردةطرن. كارمةندي ثسثؤر و راهيَنراو بة كارى راهيَنانةكانى لة سةر قسةكردن  هةلدةستن و بةرنامةى بةدواضوون بو دادةنيَن.

 

·       بةشى تاقيطة:

ئةم بةشة تاقيطةيةكى بيستنى ثيَشكةوتووة كة تيايدا قالبى  طويَي كةم بيست وةردةطيريَت ثاشان بةثيَى قةبارة و شيَوةكةي بؤ دادةنيَن.

 

سةنتةرى هاوضةرخ ئةم خزمةتطوزاريانةي خوارةوة بؤ هوولاتى و قوتابييانى نابيستا كردووة و بةردةوامة لة سةر ثيَشكةش كردنى ئةم خزمةتطوزارييانة:

 

·   سالانة هيَلكارى بيستن بؤ قوتابيانى ثةيمانطاى هيوا و ئاوات بة خؤرايى دةطريَت و كؤبوونةوةى تاوتووكردن بؤ ئةو دايك و باوكانةى كة مندالَةكةنيان ثيَوستيان بة دانانى بيستؤك هةية ساز دةكات.

·       جياكردنةوةى مندالانى كةمبيست لة نابيستى تةواو بؤ رِاهيَنان لة سةر قسةكردن.

·    ثشكنين و هيَلكاري بيستن بؤ هاولآتييان بة نرخيَكى كةم (5000 دينار), لة كاتيَكدا كة لة دةرةوة بة نرخيَكى زؤر دةكريَت (25000 دينار). هةروةها وةرطرتني قالب بو هاوولاتييان بة هةمان نرخى ثشكنين و هيَلكارى كة لة دةرةوة طران بةهاية.

·       ضاككردنةوةى بيستؤك بؤ قوتابيانى ثةيمانطا بة خؤرِايى.

·   فرؤشتنى بيستؤكى جؤري ديجيتال بة نرخيَكى طوونجاو سةرةراي ئةوةي كة لةلايةن حكومةتةوة بة نرخيَكي طرانتر كرِاوة. هةروةها بو خيَزانى شةهيد و ئةنفالكراوةكان داشكاندن و يارمةتى تايبةت هةية (دواى وةرطرتنى رةزامةندى وةزيرى كار و كاروبارى كومةلايةتى).

                                    

 

سةنتةرى رؤشنا

 

ئةم سةنتةرة تايبةتة بة فيَركردني بةرنامةكاني كؤمثيوتةر و بةكارهيَناني ئينترنيت  بؤ نابينايان. هةروةها كتيَبي بة نووسينى زبر (برايل) بؤ ثةيمانطاكاني فيَركردنى نابينايان ضاث دةكات. لة 22/ 9/ 2005 دامةزراوة و خزمةتةكاني ثيَشكةش بة نابينايان دةكات.

(31) ئاميَرى كؤمثيوتةرى ئامادة كراو بة ثرؤطرامى جةوزى دةنطدار و ديَرى ئةليكترونى ( ثةكميَت ) لةم سةنتةرةدا هةية. هةروةها سئ ثريَنتةرى ضاثكارى برايل لة جؤرى (ئيَظيَريست)  بؤ ضاثكردنى بابةتةكان بة شيَوازى برايل هةية.

لة سةنتةرى رؤشنادا تؤرِيَكى ئةنتةرنيَتى ناوةنديي دابةشكراو بةسةر كؤمثيوتةرةكاندا دابينكراوة و لة لايةن سوودمةندانةوة رؤذانة بةكار دةهيَنريَن.  تا ئيستا (12) خولى راهيَنان بؤ سةرجةم نابينايانى كوردستان و عيَراق ئةنجامدراوة, كة (52) نابينا لة هةردوو رةطةز سوودمةند بوون. هةر نابينايةكى بةشداربوو  برِوانامةى دةرضوون لة و خولانةيان ثيَ بةخشراوة. هةروةها قوتابييانى ثةيمانطاى رِووناكى نابينايان بة بةردةوامى لة سةنتةرةكة سوودمةند دةبن. ئيَستاش وةكو بةشيَكى تةواوكارى ثةيمانطا وانة ووتن و ثيَدانى زانيارى طشتى لة سةر كؤمثيوتةر و بةرنامة تايبةتييةكان بو قوتابييةكان ثيَشكةش دةكةن.

 

هؤبةكاني  سةنتةر

سةنتةرى رؤشنا لةم هوبانةى خوارةوة ثيَك ديَت:

 

·       هوبةى ضاثكردن:

ضةند ثرينتةريَكي جؤري (ئيَفريست) بؤ ضاثكردنى برايل لة خؤ دةطريَت و سةرجةم بابةتةكاني خويَندني قوتابيان و ثةيمانطا ضاث دةكات.

 

·       هوبةى رِاهيَنان:

هؤلَيَكى تايبةتة بة خولةكانى راهيَنانى نابينايان، هةروةها بو قوتابييةكانى ثةيمانطاش رؤذانة وانةى تيَدا دةطوتريَتةوة.

·       هوبةى كومثيوتةر و ئينترنيت:

ئةم هوبةية بو ئةو نابينايانة تةرخانكراوة كة خولى فيَربوونى كؤمثيوتةريان بينيوة و  برِوانامةى سةنتةرى رِؤشنايان بة دةست هيَناوة. بؤ ممارةسةكردنى كؤمثيوتةر و ئةنتةرنيَت سوودمةندةكان دةتوانن رِؤذانة سةردانى سةنتةرةكة بكةن و سوود لة خزمةتطوزارييةكاني وةرطرن.

 

ضةند نموونةيةك لة ضالاكية ئةنجامدراوةكان:

-    ضاثكردنى ثةرتوكى ثرِؤطرامةكانى زمانى ئينطليزى ثؤلَة سةرةتاييةكانى خويَندنى بنةرِةتى لة ثةيمانطاى رووناكى نابينايان بة شيَوازى برايل.

-    دابةشكردنى ثرِؤطرامى "تؤكس موبايل" كة ثرِؤطراميَكى تايبةتة بؤ خؤيَندنةوةى شاشةى موبايل بة خؤرِايى و بىَ بةرانبةر، تاكو نابينايان بتوانن لة ريَطاى ئةم ثرِؤطرامةوة وةكو كةسانى ئاسايي موبايل بة كار بهيَنن.

-    دابةشكردنى ضؤنيةتى دابةزاندنى ثرِؤطرامى "جةوز و ئاميَرى دةنطى عةرةبى" بة شيَوةى دةنط و رِةنط. هةروةها ضاثكردنى رِؤذميَريك بة شيَوازى برايل و دابةشكردنى بة سةر نابينايانى هةوليَر.

-    دانانى دوو ثرِؤطراميَكى خويَندنى كؤمثيوتةر بؤ قوتابيانى قؤناغى خؤيَندنى بنةرِةتى ثةيمانطاى رووناكى نابينايان, يةكيَك بة زمانى كوردى و ئةوى ديكةيان بة زمانى عةرةبى دانراوة.

-    ثشتبةستن بة شيَوازى نوىَ بؤ ضاككردنةوةى ثرِؤطرامى جةوز و سيستةمى كؤمثيوتةرةكان لة كاتى دروستبوونى كيَشة و طرفتدا. ئةم كارةش لة ريَطةى ثرِؤطرامى "نؤرتن كؤست" و طؤستكردنةوة و طةرِانةوةى سيستةمةكان وةكو خؤى بىَ كيَشة و طرفت ئةنجامدرا.

-    وتنةوةى وانةى جؤراوجؤر لة سةر بةكارهيَنانى ثرِؤطرامةكاني كؤمثيوتةر بؤ دةرضوانـــى خولةكانى كة رِؤذانة سةردانى سةنتةرةكةمان دةكةن بؤ زياتر شارةزابوونيان لة بة كارهيَنانى ئةم ثرِؤطرامانة و طةياندنى نؤيَطةرييةكان بة سةرجةم بةشداربووان و طوتنةوةي وانة بؤ قوتابياني ثةيمانطاي رووناكي.

سةنتةرى ئؤتيزم

 

  ئةم سةنتةرة لة 6\7\2009 بو ضاوديَرى و شياندنى مندالةكانى ئؤتيزم دامةزراوة.

هةموو سالَيَك لة رِيَكةوتى 1\9 تا 15\9 بة ثيَى رِاثؤرتى ليذنةيةكى تايبةتى ثزيشكى بو دةستنيشان كردنى ئؤتيزم مندالةكان لة سةنتةر وةردةطيريَن.

ئؤتيزم حالةتيَكة لة تةمةنى يةك تا سىَ سالَى دةردةكةويَت و مندالَ زؤربةي كاتةكاني لة ذيانيَكي خةيالآوي بةسةر دةبات و ثةيوةندي بة دةوروبةرةوة لاواز دةبيَت و ميَشك وةك ثيَويست كردارة ئاساييةكاني خؤي بة ئةنجام ناطةيةنيَت. يةكيَك لة هؤكارة سةرةكيةكاني ئةم حالةتةش بؤماوةيى ية. بة هةماهةنطى لة طةل ريَكخراوى قةنديلى سويدى سيستةمى ضالاكييةكانى ئةم سةنتةرة دانراوة و كةل و ثةل و ثيَداويستي طونجاو بو ضاوديَريكردن و فيَركردنى مندالى ئؤتيزم فةراهةم كراوة.

 

ئامانج و ضالاكييةكان

ئامانجى سةرةكى ئةم سةنتةرة ئةوةية كة ضاوديَرى مندالى ئؤتيزم بكريَت و ببيَتة سةنتةريَكى هاوريَى دايكان و باوكانى مندالى ئؤتيزم.  ضونكة ثيَشكةش كردنى خزمةتطوزارى و راهيَنان بو مندالى ئؤتيزم بةس نيية بو باشترليَكردنى ذيانييان, بةلكو ثيَويستة دايكان و باوكانيش بةشدارى ثرؤسةى راهيَنان و مامةلةى دروست لة طةل ئةم جؤرة حالةتانة ببن و هاوكارى متاموستاكان و راهيَنةرانى سةنتةر ببن بو ئةوةى بطةينة ئةو ئامانجةى كة مندالى ئؤتيزم فيَرى ثةيوةنديكردن و بة كومةلايةتيبوون و رةفتارى طونجاو لة ناو خيَزاندا ببن. بو ئةم مةبةستةش سةنتةرى ئؤتيزم كومةليَك ضالاكى هةية كة لة شيَوازى ئامانجن. ئةم ئامانجة ضالاكييانةش بريتين لة: 

-        طةشةثيَكردنى توانا و شارةزاييةكانى كؤمةلآيةتى مندالان.

-        راهيَنانى مندالَ لة سةر رِةوشتى دروست لة ناو كؤمةلَطادا.

-        فيَركردن و هاندانى مندال بؤ ثةيوةنديكردن لةطةل كةسانى تر بة شيوةى جولَة و قسة و بة كارهيَنانى رةمز و ئيشارةت.

-        هاندانى مندال بؤ لاسايى كردنةوة و سةرنجدانى شتةكان ئةويش لة رِيَطاى هةنديَك شيَوازى وةرزش و رِةنط و ياريكردن لة ثيَش ضاوى.

-        كةم كردنةوةي ئةو ئاستةنطانةي ديَنة ريَي دايك و باوك لة شيَوازي مامةلةكردن لةطةلأ مندالأ.

-    كوبوونةوةى بةردةوامى وةرزى و مانطانة لةطةل دايك و باوكى مندالان بو ئةوةى طفتوطؤ لة سةر رةوشى بةرةوثيَشةوة ضوونى مندالةكانييان بكةين و ثيَزانينى لة سةر رةوشتى رؤذانةى مندال ئالوطؤر بكةين.

 

مةرجةكاني وةرطرتن:

1.      تةمةنى لة (3-15) سالَ بيَت

2.      راثؤرتى ثزيشكى تايبةت بة ئؤتيزمي هةبيَت.

3.      نةخؤشي درمى دريَذخايةنى نةبيَت.

 

   ستافى سةنتةر

حالةتى ئؤتيزم, حالةتيَكى ثزيشكى طرضنة و دةستنيشان كردنيشى ئاسان نيية. بة شيَوةيةكى سةرةكى, مندالى ئؤتيزم ثيَشيَلَبوون لة زمانى ئاخاوتن و ثةيوةنديكرن و بة كومةلايةتيبووندا هةية. ئةمةش وا لىَ دةكات كة ضارةسةركردن و راهيَنانيشيان ئاسان نة بيَت. سةرةراى ئةوةش ئةم حالةتة تازة هاتووتةوة ناو دونياى ثزيشكيدا و تا ئيَستا هيض ضارةسةريَكى ثزيشكى طونجاو بو نةدؤزراوةتةوة. لة هةموو وةلاتان و سةنتةرة ثيَشكةوتووةكاندا داكوكى لة سةر ضارةسةرى رةفتارى و راهيَنانى كومةلايةتى دةكةن. بو طةييشتن بةم ئامانجةش ثيَويستى بة ستافيَكى شارةزا و راهيَنراو هةية.

ستافى سةنتةرى ئؤتيزمى هةوليَر لة ماموستا و تويَذةرى كومةلايةتى و ضاوديَر و راهيَنةرى هونةرى ثيَك ديَت كة بةشدارى كومةليَك خولى راهيَنانى بوونة. هةروةها بة هةماهةنطى لةطةل ريَكخراوى مندالثاريَزى كوردستان خوليَكى راهيَنانى ثيَنج رؤذى بو شةش كةس لة ستافى سةنتةر لة وةلاتى لوبنان ساز كرا و لةم خولةدا جطة لة ثيَدانى ثيَزانينى زانستى دةربارةى حالةتى ئؤتيزم, هةروةها بة شيَوةيةكى ثراكتيكى لة سةر ضؤنيَتى مامةلةكردن و ضاوديَرى كردنى حالةتةكان راهيَنران.

بنكةى دابةشكردنى مووضةى كةمئةندامان

 

بيرؤكةى ئةم بنكةية لة وةزارةتى ئةوقاف و كاروبارى ئايينى دةست ثيَكردووة كة مؤضةيةك بة ناوى هاوكارى مانطانة بو نابينايان بلاو دةكردةوة.

لة ريَكةوتي 1/1/2001 ئةم بنكةية طواستراوةتة سةر وةزارةتى كار و كاروبارى كومةلايةتى بؤ ئةوةى هاوكارى مانطانةى نابينايان ببيَتة مؤضةى كةمئةندامان و كومةليَك جؤرى كةمئةندامانى تريش مةشموول بكريَن. 

لةسةردةمى دوو ئيدارةييدا, دوو شيَواز يان بيرؤكةى هاوكاريكردنى كةمئةندامان هةبوو. لة ئيدارةى سليَمانيدا, هةر كةمئةنداميَك كة ثلةى كةمئةنداميَتى لة 35% زياتر بيَت مافى مؤضةى مانطانةى هةبوو. بةم ثيَيةش هةموو كةمئةنداميَك بة بىَ جياوازى و بة بىَ رةضاوكردنى حالةتى كومةلايةتى و ئابؤرى و ثلةى كةمئةنداميَتى حالةتةكان, هةموويان لة بةرنامةكة سوودمةند بوون. لة ئيدارةى هةوليَر, بيرؤكةى ئةوةى كة كةمئةندام كةمتوانا نيية و دةتوانيَت بةشدارى لة خزمةتكردن و ئاوةدانكردنةوةى كومةلطادا هةية, تةنها ئةو كةمئةندامانةى كة تواناى كاركردنييان نيية لة بةرنامةكةدا مةشموول كران. بةم ثيَيةش نابينايان و كةمئةندامى شةلةل دةماغ و كورتةبالا و هةنديَك كةمئةندامى ترى كة بة ثيَى راثؤرتى ثزيشكى تواناى كاركردنييان نيية. ئةم مةشموول كردنةش بة ثيَى سيستةميَك دةكرا كة ريَذةى نابينايى لة 70% و ريَذةى شةلةل دةماغ لة 90% كةمتر نة بيَت, هةروةها دريَذى كورتة بالاكانيش لة 127سم دريَذتر نةبيَت.

لة بةرانبةر ئةم ضوارضيَوةكردنةدا حكومةتى هةريَم لة ئيدارةى هةوليَر, كومةليَك ئةو كةمئةندامانةى تواناى كاركردن هةية لة دام و دةزطاكانى حكومةتدا دامةزراندن و هةروةها طرنطييةكى زؤر بة كومةلة و ريَكخراوةكانى كةمئةندامان درا بو ئةوةى ثشت بة خؤيان ببةستن و ثرؤذةى بةرهةمهيَنةر جىَ بة جىَ بكةن.

دواى يةكطرتنةوةى هةردوو ئيدارة و لة سالى 2010 بريار درا كة هةموو كةمئةندامان لة سةرانسةرى كوردستان بة يةك سيستةم و ريَنماييةكى يةكطرتوو لة بةرنامةى مؤضةى كةمئةندامان سوودمةند بن. ئيَستاش مؤضةى كةمئةندامان بة ثيَى ريَنمايي نويَى ئةنجومةنى وةزيران دابةش دةكريَت.

 

هةيكةليةتي بةرِيَوةبةرايةتي ضاوديَري تايبةت

 

Organization Chart

بةرِيَوةبةرايةتى ضاوديَرى تايبةت لة هةوليَر

 

ئةم بةرِيَوةبةرايةتيية سةرثةرشتى ضةند خانة و بنكة و سةنتةر و دايةنطةيةك دةكات كة خزمةتطوزارى بة شيَوةيةكى تةندروست و ثيَشكةوتوو بؤ سوودمةندانى ثيَشكةش دةكات و لة ريَطةى ئةم دةزطايانةى هةيةتي دةيةويَت شويَنيَكى حةوانةوة بيَت بؤ ئةو بةسالآضووانةى كة شويَنيان نيية. هةروةها ئةو مندالآنة لة خؤ دةطريَت كة بة شيَوةيةك لة شيَوةكان بيَسةرثةرشتن و لة سؤزى خيَزان دابرِاون. لةطةلَ ئةوةشدا دةيةويَت لة ريَطةى سةرثةرشتيكردنى ضةند دايةنطةيةك بة ثشتبةستن بة بةرنامةى ثةروةردةيى و دةروونى و كؤمةلآيةتى، خزمةتيَكى تةندروست و ثيَشكةوتوو بة مندالآنى كؤمةلَطياى كوردى ثيَشكةش بكات. ئةمةش دايكى فةرمانبةر دلَنيا دةكات كة مندالةكةى ئارام و سةلامةتة و خؤيشى دةتوانيَت زياتر خزمةت بة كومةلطاكةمان بطةيةنيَت.

بة هاوكارى جةنابى ثاريَزطارى هةوليَر و بة هةماهةنطى لةطةل بةشى ئةندازةى لةشكةرى ئةميَريكى و ثالثشتى كؤمثانيا و دةولةمةندةكانى هةوليَر, كؤمةلطايةكى سةردةمييانة بة ناوى كؤمةلطاى ضاوديَرى كومةلايةتى لة هةوليَر كة خانةكانى نةوجوانان و خانةى بةسالاضووان و سةنتةرةكانى دةروونى و هيَلى فرياكةوتنى مندالان لة خؤ دةطريَت و بة بةردةوامى خزمةتطوزاريية كومةلايةتييةكان ثيَشكةش دةكات.

هةرضةندة لة سيستةمدا مندالانى بىَ سةرثةرشت لة تةمةنى شةش سالييةوة وةردةطيريَن, بةلام وةكو يارمةتيدان و هةست كردن بة بةرثرسيارييةتى كومةلايةتى, خانةكانى نةوجوانانى هةوليَر مامةلة لة طةل هةنديَك مندالانى ساوا و ثةرتةوازةش دةكةن و خزمةتطوزارى بو ثيَشكةش دةكةن.

هةروةها يارمةتى خيَزانى ئةو مندالانة دةدات كة لة دةرةوةى خانةى نةوجوانانن يان لةطةل خيَزانيَكى خزم و كةسوكارييان دةذين. سةرةراى ئةمةش هةموو كاتيَك لة هةولى ئةوةدانة كة مندالان بو ناو كومةلطا بطةريَننةوة و ئيَستاش ثلانيَكى ثتةوى دروست كردنى خيَزانى جيَطرةوة بو مندالانى بىَ سةرثةرشت لة ديراسةتكردنداية. سالانةش لة هةموو بوون و بيرةوةرييةكاندا بةشدارييان ثىَ دةكةن و ئاهةنط و سةيرانى تايبةت بة بيرةوةرييةكانى مندالان و بةسالاضووان بو دةطيَرن.  

خانةى ضاوديَرى نةوجةوانانى كورِِان

 

  ئةم خانة جيَطاى لة خؤطرتنى نةوجةوانانى بيَ سةرثةرشتن، مةبةست لة بىَ سةرثةرشتى ئةوةية كة دايك و باوكى نةبيَت, يان يةكيَكييان نةبيَت و نة توانيَت لة مالة نويَيةكةى باوك يان دايكدا بذيت. يانيش لة ئةنجامى ليَك جيابونةوةى دايك و باوك خيَزانةكانييان ليَك ترازاوة و رِوويان لةم خانة كردووة.

خانةى ضاوديَرى نةوجةوانانى كورِان لة سالَى (1970)ةوة و تا ئةمرؤ بة بةردةوامى خزمةتطوزارى كومةلايةتى و دةروونى بو تويَذى نةوجوانانى بىَ سةرثةرشت ثيَشكةش دةكات. هةموو ثيَداويستيةكانى ذيان بؤ سوودمةندانى ئةم خانةية فةراهةم كراوة، هةر لة خواردن و خةرجى رؤذانة بطرة و تا دةطاتة دابينكردنى ثيَداويستيةكانى قوتابخانة و ضالاكى وةرزشى و هونةرى و دابينكردنى جل و بةرط... هد.

لة ريَطةى ليَذنةيةكى تايبةتةوة كة لة تويَذةرانى كؤمةلآيةتى ثيَكهاتوون, نةوجوانان لةم خانةيةدا وةردةطرن. لة سةرةتادا ضةند ئةنداميَكى ئةم ليَذنةية سةردانى مةيدانى خانةوادةى خيَزانةكان دةكةن و راثؤرتى خؤيان ثيَشكةش بة ليَذنةكة دةكةن و دواتر ثرؤسةي وةرطرتني مندالَ لة ريَي دادطا و ليذنةي تايبةت و رةزامةندي فةرمييةوة بةريَوة دةضيَت. ستافى خانة لة ماموستا و تويَذةرانى كومةلايةتى و دةروونى و دايةنةكان و خزمةتطوزارةكان ثيَك ديَن.

 

مةرجةكاني وةرطرتن:

-        تةمةني لة نيَوان (5 – 18) سالدا بيَت.

-        نةبوونى سةرثةرشت (مندالَى لةقيت).

-        نةمانى دايك يان باوك يان هةردووكيان.

-        جيابوونةوةى دايك و باوك.

-        هةذارى و نة توانينى بةخيَوكردنى مندالآن.

-        دةستطيركردنى دايك يان باوك بؤ ماوةى دوور و دريَذ.

-        بوونى هةرِةشة و توندوتيذى بةرانبةر نةوجةوان لة ناو مال يان كومةلطادا.

ماموستايانى خانة كة طرنطى بة خويَندنى مندالان دةدةن و بةدواضوونى ئاستى خويَندنييان لة قوتابخانةدا دةكةن, هةر ماموستايةكى خانة لة بةدواضوونى ضةند منداليَك بةرثرسة و هةماهةنطى و ثةيوةندى ثتةو لةطةل قوتابخانةكانييان هةية. هةروةها شرؤظةكردنى وانةكان و بةهيَزكردنى تواناكانى رؤذانةيان لة رووى رةوشى زانستى و ثةروةردةييةوة ئةركى سةر شانى ماموستايانى خانةية. 

تويَذةرانى دةروونى و كومةلايةتى بةدواضوونى رةفتارى مندال دةكةن و خولى تايبةتى دةربارةى شارةزاييةكانى ذيان و بة كومةلايةتيبوون و ريَنماييكردنى دةروونى رؤذانة و هةفتييانة و وةرزانة بة ثيَى سيستةميَك بو ثيَشكةش دةكةن. هةورةها ئةركى تويَذةرانة كة ديراسةى هةر حالةتيَك بكةن و راثؤرت و ثيَشنيازةكانييان بو لايةنى بةرثرس بنووسن.

دايةنةكانى ناو خانة كة بة دايكى نةوجةوانان دةناسريَن و بة شيَوةيةكى تةندروستى ثر لة سؤزى دايكايةتى مامةلَة لةطةلَ نةوجةوانان دةكةن. هةروةكو دايكيَك بة ئةركى ريَكخستنى جل و بةرط و جيَطاى خةوتنيان و ئامادةكردنيان بؤ قوتابخانة و بردنيان بؤ ضيَشتخانةى خانة هةلدةستن. نةوجوانان بة ثيَى تةمةن لة سةر ذوورةكاندا دابةشكراون و ذمارةى دايةنةكانيش بة طويَرةى تةمةنى مندالان لة سةر ذوورةكان دابةشكراون.

بةثيَى مةرجةكانى وةرطرتن لة خانةى نةوجةوانانى كورِان نةوجةوان نابيَت تةمةنى لة (5) سالَ كةمتر بيَت و نابيَت لة (18) سالَ زياتر بيَت. بةلام ئةطةر نةوجوان لة تةمةنى (18) سال تيَثةرى و لةسةر خويَندنةكةى بةردةوام بيَت, يانيش كةسةك نة بيَت كة بضيَتة لاى, بة ثيَى سيستةمى ضاوديَرى ثاشين (الرعاية اللاحقة), بو ماوةيةكى تر لة خانةكةدا دةميَنيَتةوة و لة لايةن ستافى خانةكانةوة سةرثةرشتى دةكريَن و بةدواضوونى حالةتةكة دةكةن. ئامانجى سةرةكى ئةم خانةيانة ئةوةية كة كةسانيَكى بةهيَز و ليَهاتوو لة نةوجوانة بىَ سةرثةرشتةكان دروست بكةن و لة ئاييندةدا خزمةتى وةلاتى خؤيان بكةن.

لة وةرزى ثشووى هاويندا, ريَطا بة نةوجوانان دةدريَن كة سةردانى خزم و مالةكانى خؤيان بكةن (ئةطةر هةبن), بو ئةم مةبةستةش تويَذةرى كومةلايةتى يان دةروونى يارمةتى و كارئاسانييان بو دةكةن. ئةطةر نةوجوان نةيويست سةردانى خزمةكانى بكات, لة ناو خانةدا دةميَنيَتةوة و ستافيَكى دياريكراو لة تويَذةران و ضاوديَران لة طةل دةبن و بةرنامةى سوودبةخش بو دادةنيَن.   

ئةم خانةية و خانةى خةندةى كضانيش هةردةم لة هةولى ئةوةدان كة كةشيَكى ذيانى سرؤشتى بو نةوجوانانى هةردوو خانةكة دابين بكةن. سةرةراى خةرجى طيرفان و حةوانةوة و ثيَداويستييةكانى و خويَندن و ذيانى رؤذانة, هةروةها كومةليَك ضالاكى وةرزشى و هونةرى و بةهيَزكردنى توانةكانييانيش هةية, بو جىَ بة جىَ كردنى ئةم ضالاكييانةش كومةليَك هؤل و دامةزراوةى تايبةتى ئةم ضالاكييانة هةنة:

 

·       هؤلى كومثيؤتةر:

ئةم هؤلة كومةليَك كومثيؤتةر تيَداية و بة شيَوةيةك دانراون كة بو راهيَنان و فيَركردنى نةجوانان لة سةر بةكارهيَنانى كومثيؤتةر و ئينتةرنيَت بةكار بيَن. بيَطؤمانة كة زانستى كومثيؤتةر و بةكارهيَنانى ئينتةرنيَت يةكيَكة لة ثيَداويستييةكانى ثةروةردةيى سةردةم و بيَبةش نةكردنى نةوجوانانى بىَ سةرثةرشت لةم زانستة طرنطةى كومةلطاى مةدةنى, يةكيَكة لة دةستكةوتةكانى حكومةتى هةريَم بو ثاشةرؤذى نةوجوانان.

 

·       هؤلى ضالاكى وةرزشى:

ئةم هؤلة ضةندين ئاميَرى وةرزشى تيَداية و لة ناو كومةلطاى ضاوديَريداية, بو ئةوةى نةوجوانانى كور و كض بتوانن بكار بهيَنن و كاتة بةتالةكانى بة ضالاكى وةرزشى ببنة سةر.

 

·       هؤلى ضالاكى هونةرى:

ئةم هؤلة لة تةنيشت هؤلى وةرزشيية و هةر نةوجوانيَك حةزى لة ضالاكى هونةرى بيَت دةتوانيَت بةهرة هونةرييةكانى لةم هؤلةدا تاقى بكاتةوة. كومةليَك ئاميَرى موسيقاى موديَرن تيَداية و راهيَنةر و ماموستاى هونةرى بة كارى يارمةتيدان و هاندانى نةوجوانان هةلدةستن و لة ضالاكى هةمةجؤردا بةشدارييان ثىَ دةكةن.

سةرةراى ئةم هؤلةش ستوديؤيةكى توماركرنى دةنط و طؤرانيش هةية كة ية كيَك لة ماموستاكانى هونةرى سةرثةرستى دةكات. ئةم هةموو ضالاكييانة لة ذيَر ضةترى هوبةيةك بة ناوى هوبةى هونةرى ئةنجام دةدريَن. ئةركى سةرةكى ئةم هوبةية راهيَنان و فيَركردنى نةوجوانانة, دةرخستنى بةهرةكانييان و بةشداريكردنة لة ضالاكيية هةمةجؤرةكانى بةريَوةبةرايةتى ضاوديَرى كومةلايةتيدا.

 

·       طؤرةثانى تؤثى ثىَ:

طؤرةثانيَكى جوان و ثيَشكةوتووة, لة ناو كومةلطاى ضاوديَرى كومةلايةتيداية و هةموو نةوجوانان لة كاتى بةتالدا بو يارى تؤثى ثىَ بةكارى دةهيَنن. نةوجوانةكان لة نيَوان خؤياندا تيمى تؤثى ثىَ دروست دةكةن و كيَبركيَى وةرزشى دةكةن. هةنديَك جاريش تيمى نةوجوانان لة طةل تيمةكانى ترى ميللى دةرةوةى خانةكان يارى دةكةن و بو ئةم مةبةستةش فيستيظالى وةرزشى بة ثيَى تواناكان و ئاهةنطى بيرةوةرييةكان دةكةن.

 

·       مةلةوانطةى كومةلطا:

لة ناو كومةلطادا مةلةوانطةيةكى بضووك هةية بو ئةوةى نةوجوانانةكان لة وةرزشى مةلةكردن بيَبةش نةبن و لة وةرزى هاويندا بةرنامةيةكى دياريكراو بو مندالان بة ثيَى تةمةنةكانييان دادةنيَن و لة لايةن ضاوديَرةكانييانةوة سةرثةرشتى دةكريَن.

سةرةراى ئةم هةموو ضالاكيية كومةلايةتى و ثةروةردييانةش, بةرثرسانى هةردوو خانةكة و بةريَوةبةرايةتى ضاوديَرى كومةلايةتى هةماهةنطى لة طةل خانةكانى شارةكانى ديكة دةكةن و بةرنامةى سةردانى خانةكانى ديكةى كوردستان ريَكدةخةن. مةبةست لةم سةردانة ئةوةية كة نةوجوانةكان ئاطادارى رةوشى يةكتر بن و ثيَزانينى زانستى و هونةرى و ضالاكيية وةرزشييةكان لةطةل يةكتردا ئالوطؤر بكةن.

هةروةها بةرنامةى سةردانى زانستى و تةرفيهى بة دريَذايى سال هيانة. وةكو بةشيَك لة ثرؤسةى ثةروةردةيى و فيَركردن, بة بةرنامةيةكى ئامادةكراو نةوجوانان سةردانى زانستى بو دةزطا و دامةزراوة زانستييةكانى هةريَم دةكةن بو ئةوةى لة سةر رةوشى زانستى و ئابؤرى و رةوشةنبيرى وةلاتةكةمان ئاشنا ببن.

بةرنامةى تةرفيهيش بو هاوينةهةوارةكان و ثاركةكان و شويَنةوارةكانى كوردستان ريَكدةخريَت و لة هةموو ئاهةنط و فيستةظالةكانى نةتةوةيى و وةلاتينى و بيرةوةرييةكانى ديكةى تايبةت بة تويَذةكانى كومةلَدا بةشدارييان ثىَ دةكريَت.

مالَى خةندة بؤ ضاوديَرى كضان

 

ئةم مالَة جيَطاى لة خؤطرتنى نةوجةوانى بيَ سةرثةرشتى كضة كة هةمان ثيَناسة و بنةمايةكانى بىَ سةرثةرشتى كوران لة خؤ دةطريَت. لة سالَى (1977)ةوة دامةزراوة.  سوودمةندانى ئةم مالَة بة هةمان شيَوةى خانةى نةوجةوانانى كورِان هةموو ثيَداويستيةكانى ذيانييان بؤ فةراهةمكراوة، هةر لة خواردن و خةرجى رؤذانة و ثيَداويستيةكانى قوتابخانةوة بطرة و تا دةطاتة ضالاكى وةرزشى و هونةرى و كارى دةستى و شارةزابوون لة زانستةكانى كؤمثيوتةر و ئةنتةرنيَت و بةرطدوورى....هد.

تويَذةرانى دةروونى و كومةلايةتى بةدواضوونى رةفتارى مندال دةكةن و خولى تايبةتى دةربارةى شارةزاييةكانى ذيان و بة كومةلايةتيبوون و ريَنماييكردنى دةروونى رؤذانة و هةفتييانة و وةرزانة بة ثيَى سيستةميَك بو ثيَشكةش دةكةن.

هةموو ريَنمايى و خزمةتطوزارييةكانى خانةى كوران لة خانةى خةندةى كضانيش جىَ بة جىَ دةكريَن. خانةى خةندة هةمان هوبة و ضالاكيية هونةرى و وةرزشى و ثةروةردةيية سةربارةكانيش هةيانة و بة بةرنامةيةكى دياريكراو كة لة نيَوان بةرثرسى هةردوو خانةكاندا دادةنريَن, رؤذانى دياريكراو بو ضالاكييةكانى كوران و كضان ريَكدةخريَن.

ئةو ضالاكييانةى كة تايبةتمةندن بة خانةى خةندةوة ئةوانةن كة ثةيوةستن بة جيَندةرى كضانةوة لة كومةلطاى كورديدا. راهيَنان و فيَركردنى كضان لة سةر كارةكانى بةريَوةبردنى خيَزان و ضيَشت ليَنان و دروومان و ثيَزانينة سةرةكييةكانى تةندروستى و رؤشنبيرى كومةلايةتى و دةروونى لة لايةن تويَذةران و ماموستاكانى خانةكةوة ثيَشكةش دةكريَن. شايانى باسة كة ماموستا و تويَذةر و دايةن و ضاوديَرةكانى خانةى خةندةى كضان ئافرةتن. بو ئةوةى كضان بة ئازادى و بىَ شةرم بتوانن دةربرِين لة كيَشةكانى خؤيان بكةن.

ئةركيَكى ديكةى ئةم خانةية ئةوةية كة ضاوديَرى مندالانى خوار تةمةنى ثيَنج سالى دةكةن. هةرضةندة لة ناو سيستةمى خانةكاندا نيية, بةلام وةكو ئةركيَكى مرؤيى و وةلاتثةروةرانة بة ضاوديَرى و بةخيَوكردنى ئةم مندالانة هةلدةستن. ئةمةش جيطاى دةسخؤشى و شانازيية بو هةموو ثرؤسةى ضاوديَرى كومةلايةتى لة هةوليَردا.    

 

خانةى ضاوديَرى بة سالآضووان

 

ئةم خانةية شويَنى حةوانةوة و دابينكردنى ثيَداويستييةكانى ذيانى ئةو بةسالآضووانةية كة شويَنيَكيان نيية ليَ بذين. ئةم خانةية لة سالى (1979) دامةزراوة و خزمةتطوزارييةكانى بةخيَوكردن و تةندروستى و كومةلايةتى بو ثيَشكةش دةكريَن. هةر بةسالآضوويةكى ثياو كة تةمةنى لة (60) سالَ كةمتر نةبيَت و هةر بةسالآضوويةكى ئافرةت لة (55) سالَ كةمتر نةبيَت، لةم خانةيةدا وةردةطيريَن.

ئةم خانةية لة شارى هةوليَر لة سةر دوو خانة دابةشكراوة: يةكيَكيان بو بةسالاضووانى ئاسايى و ئةوى تريان بو بةسالاضووانى ثةككةوتة.

  

أ‌.      خانةى ضاوديَرى بةسالآضووانى ئاسايى

ئةم خانةية ئةو بةسالآضووانة لة خؤ دةطريَت كة بةشيَوةيةك لة شيَوةكان تواناى جةستةيى و بيريان باشة، تواناى خزمةتكردنى خؤيان هةية. بةلام لة بةر هةر هؤيةكى كومةلايةتى يان بايولؤذى هيض ماليَك نيية كة ذيانييان تيَدا ببةنة سةر.

سوودمةندانى ئةم خانةية هةموو ثيَداويستييةكانى ذيانييان بؤ فةراهةمكراوة، هةر لة ثيَداويستييةكانى خواردن و خةرجى رؤذانة بطرة تا دةطاتة ضاوديَرى و خزمةتكردنى تةندروستى (تةندروستى جةستةيى و دةروونى) و كومةلايةتى.

ئةم خانةيةش لة ناو بالاخانةى ضاوديَرى كومةلايةتيداية و لة سىَ نهؤمى جوان و ريَكوثيَك هاتووة كة هةموو ثيَداويستى ذيانيَكى خؤش و ئارام و تةندروست تيَداية. بةشيَكى خانةكة بو ثياوان و بةشيَكى ديكةش بو ئافرةتان تةرخان كراوة.

سةرةراى بةخيَوكردن و ضاوديَرى تةندروستييان, هةروةها ضالاكى هةمةجؤرى وةك طةشت و سةيران و ئاهةنط بو ساز دةكريَن. مةبةست لةم ضالاكييانةش ئةوةية كة بةسالاضوو هةست بة بيَزارى و بيَكةسى نةكات. لة ناو خانةدا كةشيَكى وةكو مال بو رةخسيَنراوة و بة بةردةوامى ديراسةى حالةتى كةسى بةسالاضوو لة لايةن تويَذةرانى دةروونى و كومةلايةتييةوة بو دةكريَن, بو ئةوةى كة باشترين بةرذةوةندييان بثاريَزن و باشترين ذيانى تةندروست و خؤشطوزةرانييان بو دابين بكةن.

سةرةراى كارى ضاوديَر و تويَذةرةكان لة ثيَشكةش كردنى خزمةتطوزارييةكاندا, هةروةها يةكةيةكى ثزيشكى هةية كة طرنطى بة هةموو لايةنةكانى رةوشى تةندروستى بةسالاضووان دةدات.

هةر بةسالاضوويةك كة هاوسةرةكةى لة طةلدا بيَت, ذووريَكى تايبةت بو دابين دةكريَت و رةضاوى تايبةتمةندى ذيانى هاوسةرييان دةكريَت. هةروةها ئةطةر بةسالاضوويةك ويستى لة طةل بةسالاضوويةكى ديكةى ناو خانةكةدا ذيانى هاوسةريَتى ثيَك بهيَنيَت, ستافى كارطيَرى و تويَذةران بو ئةم كارة مرؤيى و ثيرؤزة يارمةتيدةر دةبن. دواى وةرطرتنى رةزامةندى خزم و كةس و كارى هةردوو بةسالاضووان, لة ريَورةسميَكى خيَزانيدا ئاهةنطى جووتبوونييان بو دةكةن. شايانى باسة كة بة يارمةتى ستافى خانة و كةس و كارى بةسالاضووان تا ئيَستا دوو خيَزان لة ناو خانةكةدا ثيَك هيَنراون.

 

·       مةرجةكاني وةرطرتني بةسالآضووان

-        كوردستاني بيَت.

-        تةمةني لة (60) سال بؤ نيَر و (55) سال بؤ ميَ كةمتر نةبيَت.

-        لةش ساغ بيَت و نةخؤشي طواستراوةي نةبيَت.  

-        ثيَويستي بة ضاوديَري بةردةوامي ثزيشك نةبيَت.

-        ثةككةوتة نةبيَت.

 

·       دابرِاني بةسالآضوان

-        لةسةر ويستي خؤي يان كةس و كاري.

-        ئةطةر تووشي نةخؤشي طواستراوة بوو.

-        بؤ ماوةي (60) رؤذ لة خانة داببريَت بة بيَ مؤلةت.

-    لةكاتي دروست كردني كيَشة و طرفت كة سوودمةنداني تر زةرةرمةند بن، كة ليذنةيةكي تايبةت لة تويَذةرةكان و ضاوديَرةكان بريارى لة سةر دةدةن.

 

وةرطرتن و دابرِانى هةر بةسالاضوويَك لة ريَطاى ليذنةيةكى دةستنيشانكراوى خانةكة دةبيَت و راثؤرتى وةرطرتن يان دابرِان لة ناو فايلى بةسالاضووةكةدا دةثاريَزريَت.

ب. خانةى ضاوديَرى بةسالآضووانى ثةككةوتة

 

 دواى ئةوةى كة ذمارةيةكى زؤرى كةمئةندامانى ثةككةوتة رووى لة خانةى بةسالاضووان دةكردن و بة ثيَى ريَنماييةكان نة دةكرا لة خانةكةدا وةربطيريَن, بووية ئةم خانةية لة سالى (2007) كرايةوة. لة سةرةتادا وةكو بةشيَكى خانةى بةسالاضووان بوو, بةلام كة بالاخانةكان لة يةكتر جياكرانةوة, ئيَستا وةكو خانةيةكى سةربةخؤ كار دةكات.

ئةم خانةية ئةو بةسالآضووانة لة خؤ دةطريَت كة ثةككةوتةن، ناتوانن خزمةتى خؤيان بكةن و تواناى راطرتنى ثاك و خاويَنى خؤيان نيية.

بةسالاضووى ثةككةوتة ثيَويستى بة ضاوديَرى و بةدواضوونيَكى بةردةوام هةية, بووية يةكةيةكى ثزيشكى و ئةمبيؤلانسيَك لة ناو خانةكةدا هةية بو ئةوةى لة هةر كاتيَكى تةنطانةدا يارمةتى بةسالاضووةكة بكةن و بيبةنة نةخؤشخانة تايبةتمةندةكان. هةروةها ستافى يةكةى ثزيشكى بة هاوكارى ضاوديَرةكان رؤذانة بةدواضوونى ثيَدانى دةرمانةكانييان و دةرمانكردنى برينةكانييان دةكةن (ئةطةر هةبن). هةروةها ضيَشتليَنةرةكانيش رةضاوى جؤرى خواردنييان دةكةن, ضونكة هةنديَك بةسالاضوو بة هؤى نةخؤشييةكانيانةوة ثيَويستييان بة خواردنى تايبةت دةبيَت.

ئةو بةسالاضووانةى كة بة هؤى دووربوون لة مالةكانييان و خةرةفاوى تةمةن و هةر هؤيةكى ديكةى كة دةبيَتة هؤى نالةباربوونى رةوشى دةروونى, ثزيشكيَكى دةروونى سةردانييان دةكات, دةرمان و ريَنمايى تايبةت بة ضارةسةركردنييان دةدات. لة لايةكى تريشةوة بةسالاضووان بة سرؤشتى خؤيان و بة هؤى تةمةنةوة تؤشى كةمبينى و كةمبيستن دةبن, لةم حالةتانةشدا ستافى تةندروستى و تويَذةرانى دةروونى بةدواضوونى حالةتةكان دةكةن و بو ضارةسةركردنييان دةنيَرنة لاى ثزيشكى تايبةتمةند.   

بيَطؤمانة كة ئةم حالةتانة ثيَويستى بة خزمةتطوزارى بةردةوام و ضالاك دةبيَت, كة ثيَويستى بة خزمةتكردنى 24 كاتذميَرى دةبيَت. دابينكردنى ئةم جؤرة خزمةتطوزاريية بةردةوامانةش لة ضوارضيَوةى سيستةمى فةرمانبةراندا ئاسان نيية. بووية رؤلى ثاريَزطاى هةوليَر لة دابينكردنى هةنديَك لة خزمةتطوزار و ضاوديَرةكانى ئةم خانةيةدا شايانى سوثاسى و ئاماذةية.

دايةنطةى ثةثوولة

 

بةرجةستة بووني مافةكاني ئافرةتان لةوةداية كة رؤلى خؤيان لة خزمةتكردن لة فةرمانطةكاندا ببينن و شان بة شانى ثياو بةشدارى لة بونياتنانةوةي كوردستان بكةن. ئةمةش دةبيَتة هؤى كة بو ماوةيةك مال و مندالى خؤيان لة مال بة بىَ ضاوديَرى بةجىَ بهيَلن و بضنة سةر كارى خؤيان.

هةبوونى دايةنطاى حكومى كارئاسانى و يارمةتيدانى دايكى فةرمانبةرة كة بة دلنياييةوة لة سةر كارى خؤى بةردةوام بيَت. دايةنطا مالى دووةمى مندالة و حكومةت دايةن و هةموو ثيَداويستييةكانى بةخيَوكردن و ثةروةردةكردنى مندال بو دابين دةكات.

دايةنطاى ثةثوولة كؤنترين دايةنطاى شارى هةوليَرة و لة سالى (1979) دامةزراوة.

تةمةنى وةرطرتنى مندال لة دايةنطاى حكوميدا لة 14 مانطى دةست ثيَدةكات و هةتا 4 سالى بو هةية لة دايةنطا بميَنيَت. ضونكة بة ثيَى سيستةمى فةرمانبةرانى حكومةت هةر دايكيَك بو ماوةى زياتر لة ساليَك مافى مولةتى دايكايةتى (بو هةر منداليَك) هةية و دواى ضوار ساليش مافى ئةوةى هةية كة بباتة باخضةى ساوايانى سةر بة وةزارةتى ثةروةردة.

ئةم دايةنطاية لة بينايةيةكى نموونةيى كة بو دايةنطا دانراوة, ثيَك ديَت. كومةليَك دايةنى شارةزا, تويَذةرى كومةلايةتى, ماموستا, ضاوديَر,خزمةتطوزار و ضيَشتليَنةر تيادا كار دةكةن و خزمةتطوزارى هةمةجؤرى بةخيَوكردن و ثةروةردةكردنى تةندروستى مندال ثيَشكةشى مندالى دايكى فةرمانبةر دةكات.

رؤذانة دايةن و ماموستا و ضاوديَر ثيَكةوة ئةم خزمةتطوزارييانةى خوارةوة ثيَشكةشى مندالان دةكةن:

·       خزمةتطوزارى تةندروستى

لة رووى نةخؤشى و ثاك و خاويَنييةوة, دايةنةكان رؤذانة ء بة بةردةوامى ثشكنين ء ضاوديَرى هةموو مندالَةكان دةكةن. ئةطةر منداليَك خؤى ثيس كرد ثاك دةكريَتةوة و ئةطةر نةخؤش كةوت دواى يةكسةر ئاطادار كردنةوةى دايك و باوكى ضارةسةرى دةكةن, بةلام ئةطةر نةخؤشييةكة قورس بيَت, لة طةل ضاوديَريَك بو نةخؤشخانة دةبةن.

·       خزمةتطوزارى رؤشنبيرى و فيَركردن

بة ثيَى بةرنامةيةكى داريَذراو, مندالَةكان فيَرى سروود ء طؤرانى مندالآن دةكريَن ء وانةى فيَربوونى ثيتةكانى كوردى ء ئينطليزييان دةدريَتآ. هةروةها رؤذانة ضيرؤكيَكى كورتى مندالآنيان (بة ثيَى تةمةن) بؤ دةطيَرِنةوة و طفتوطؤى مةغزا و رامانى ضيرؤكةكة لةطةل مندالةكان دةكةن, ئةمةش شيَوازةكى كاريطةرة بو ثةروةردة و فيَركردنى مندال.

·       ضالاكيية هونةرييةكان

 هؤليَكى تايبةتى ضالاكيية هونةرييةكان لة ناو دايةنطادا هةية و بة ثيَى بةرنامةيةكى رؤذانة فيلمى كارتؤنى بؤ ليَدةدريَت ء ياري بة كةلء ثةلةكانى هؤلةكة دةكةن. ئةم ضالاكييانة ثةيوةندى كؤمةلآيةتي نيَوان مندالةكاندا بةهيَز دةكات و لةم ريَيةوة ضةندين شيَوازي فيَركردن ئةنجام دةدريَت.

·       خزمةتطوزارى كؤمةلآيةتى

تويَذةرى كومةلايةتى دايةنطا بة بةردةوامى بةدواضوونى رةوش و رةفتارى مندال دةكات و راثؤرتةكانى دةخاتة ناو فايلى مندال. لة كاتى كوبوونةوةى دايةنطا و خانةوادةى مندالاندا طفتوطؤ لةسةر راثؤرتى تويَذةرى كومةلايةتى دةكريَت و ثيَكةوة ريَطةضارةى طونجاو بو بةرةوباشتر ليَكردنى رةوشى مندال دادةنيَن.

ئةم ضالاكييانة لة ناو ذوور و هؤلةكانى دايةنطا ئةنجام دةدريَن. هةروةها ضالاكى دةرةوةى ثؤليش هةيانة كة لة ناو باخضةى دايةنطا ئةنجام دةدريَن. دايةنطاى ثةثوولة باخضةيةكى طةورة هةية و هةموو كةلء ثةلى ياريكردنى تيَداية. لة رؤذانى طونجاو ء بة ثيَى بةرنامةيةكى دةستنيشانكراو, مندالَةكان لةذيَر ضاوديَرى دايةن و ضاوديَرةكانييان كاتيَكى دياريكراو لةم باخضةيةدا بةسةر دةبةن. ئةمةش كةشيَكى وةكو كةشى مال و دةوروبةرى مال بة مندال دةبةخشيَت.

لة بيرةوةرييةكانى ثةيوةست بة مندالان وةكو يةكى حوزةيرانكة رؤذى مندالانة و 20ى تشرينى دووةم كة بيرةوةرى دةركةوتنى ريَككةوتننامةى مافةكانى مندالة, ئاهةنط بو مندالةكان ساز دةكةن و خؤيان بةشدارى ضالاكييةكان دةبن. هةروةها بو رؤذى لة دايكبوونى هةر منداليَك, ئاهةنطيَكى خنجيلانة و بة بةشدارى هاوةلةكان و هاوثؤلةكانى لة ناو هؤلى ضالاكييةكاندا بو دةطيَرن.

دايةنطةى ذين

 

دايةنطةى ذين كة دايةنطايةكى حكوميية لة سالى (2002) دامةزراوة. لة سةرةتادا لة ناو كومةلطاى طوندى زانكؤى صةلاحةددين بوو كة مندالانى ماموستايانى زانكؤ وةردةطرت. بةلام دواى ئةو ثيَشكةوتنةى كة لة كومةلطاى كوردى و دام و دةزطاكانى حكومةتى هةريَمى كوردستاندا روويدان, ذمارةيةكى زؤر لة ئافرةتةكانى كوردستان هاتنة ناو مةيدانى كاركردن و شان بة شانى ثياو بةشدارى خزمةتكردنى وةلات بوون.

بيَطؤمانة ئةم ئافرةتانةى كة ديَنة سةر كار, مال و مندالةكانييان بة بىَ ضاوديَر لة مالةوة بة جىَ ديَلن. هةرضةندة دايةنطاى ثةثولة لة لةباوةشكردنى مندالانى دايكة فةرمانبةرةكان دريَغى نة كردووة, بةلام ذمارةى مندالةكان لة قةوارةى دايةنطاى ثةثوولة زياتر بوون. بووية بريار درا كة دايةنطاى ذين مندالانى فةرمانبةرانى ديكةش وةربطريَت و خزمةتةكانى بو هةموو دايكيَكى فةرمانبةر ثيَشكةش بكات.

لة سالى (2010), بينايةكى تايبةت بة شيَوازيَكى موديَرن كة لةطةل طرنطى و ثيَويستى مندالة ضاوطةشةكان بطونجيَت تةرخانكرا و دايةنطاكة لة طوندى زانكؤ هاتة دةرىَ. بيناية نويَيةكة لة ضةند ذوورى كارطيَرى و هؤلى قةشةنطى بةخيَوكردن و ضالاكى رؤذانة و ضيَشتخانةيةكى ثاك و خاويَن ثيَك ديَت, لةطةلَ هةبوونى باخضةيةكى خنجيلانة بو ضالاكييةكانى دةرةوة و ياريطاى مندالان. 

ئةم دايةنطايةش وةكو دايةنطاى ثةثوولة خزمةتطوزارى تةندروستى, كومةلايةتى, هونةرى, رؤشنبيرى و فيَركردن ثيَشكةشى مندالةكانييان دةكات.  

لة تةمةنى ضواردة مانطييةوة تا تةمةنى ضوار سالى, بة ثيَى سيستةمى دايةنطاكانى حكومةت مندال وةردةطريَت و سالانة نزيكةى (100-150) مندال لة خزمةتةكانى دايةنطاى ذين سوودمةند دةبن.

شايانى باسة كة لة تواناى ئةم هةردوو دايةنطا نموونةييانةدا نيية مندالى هةموو دايكيَكى فةرمانبةر يان كاركةر وةرطريَت. بووية وةزارةتى كار ريَطا بة كردنةوةى كومةليَك دايةنطاى ئةهلى درا. ئةم دايةنطا ئةهلييانةش لة لايةن بةريَوةبةرايةتى طشتى ضاوديَرى و طةشةثيَدانى كومةلايةتييةوة سةرثةرستى دةكريَن.

بنكةى ضارةسةرى دةروونى و ريَنماييكردنى كؤمةلايةتى

 

ئةم بنكةية لة رِيَكةوتى 27/8/2007 دةستى بة كارةكانى كردووة. مةبةست لة دامةزراندنى ئةم سةنتةرة ئةوةية كة ضارةسةرى دةروونى و ريَنماييكردنى كومةلايةتى بو ئةو كةسانة ثيَشكةش بكات كة تؤشى هيَدمةى دةروونى يان كيَشةى كومةلايةتى بووينة.

ئةم سةنتةرة خزمةتةكانى بو سةرجةم تةمةنةكان ثيَشكةش دةكات. ضةند تويَذةرى كومةلايةتى و ضارةسةركارى دةروونى و ئاراستةكارى ثةروةردةيى لةطةل ستافى كارطيَرى و خزمةتطوزارى لةم سةنتةرةدا كار دةكةن. لة سةرةتاى دةست بةكاربوونى ئةم سةنتةرةدا, خوليَكى ضرِى دوو مانطى دةربارةى ضارةسةركردنى دةروونى و ريَنماييكردنى كومةلايةتى بو هةموو ستافى سةنتةر سازكراوة. ئةم سةنتةرة لة سىَ هوبةى سةرةكى ثيَك ديَت:

·       هوبةى ضارةسةرى دةروونى:

ضارةسةركارى دةروونى بة ريَطاى ضةندين تةكنيكى ضارةسةرى دةروونييةوة يارمةتى كةسى تؤشبوو دةكةن. بو ئةم مةبةستةش شيَوازةكانى ضارةسةرى تاكةكةس, خيَزان و طرؤث لة جةلسةى دةروونيدا بةكار دةهيَنن. هةروةها يارى و ضيرؤك و ويَنةكيَشان و موسيقاش وةكو شيَوازى ضارةسةرى بةكار دةهيَنن. ذمارةى جةلسةكانى ضارةسةرى بة ثيَى رةوش و جؤرى حالةتةكة دةبيَت.

·       هوبةى رؤشنبيرى و ووشياركردنةوة:

ئةم هوبةية بة ئةركى بةهيَزكردنى تواناكانى ماموستا و تويَذةر و دايةن و ضاوديَرةكانى ضاوديَرى كومةلايةتى هةلدةستيَت. هةورةها هةوى ووشياركردنةوة و رؤشنبيركردنى خيَزانةكان و كةسانى ديكةى لة سةر ئاستى كومةلطادا بة شيَوةيةكى وةرزانة ساز دةكةن.

هةروةها رؤليَكى كاريطةر لة بةهيَزكردنى ماموستاى رابةرى قوتابخانةكانى وةزارةتى ثةروةردةدا دةبينن.

·       هوبةى ضارةسةرى رؤذانةى مندالان:

ئةم هوبةية مامةلة لةطةل كيَشة رةفتارييةكانى مندال دةكات, بةلام ضونكة سةنتةرةكة لةناو كومةلطاى ضاوديَريداية و نزيكة لة خانةكانى كوران و كضان, بووية ضارةسةركردنى كيَشةى رةفتارى مندالان لةناو خانةكاندا دةكةن و هوبةكة لةناو سةنتةردا كارا نيية.  

ثرِؤذةى هيَلَى فرياكةوتنى مندالآن لة هةريَمى كوردستان

 

بيرؤكةى ئةم سةنتةرة لة سالى 2007 لة ئةنجامى نالةبارى رةوشى مندالانى كوردستان و نةبوونى ياسا و سيستةميَكى دياريكراو بؤ ثاراستنى مندال,  لة لايةن وةزارةتى كار و كاروبارى كومةلايةتى دروست بوو. هةروةها هةبوونى ليَدان و توندوتيذى وةكو ثرؤسةيةكى نا دروستى بةخيَوكردن و ثةروةردةكرن لة ناو سيستةمى خيَزانةكاندا, سةرنجى تويَذةران و بسثؤرانى ئةم بوارة بةرةو دانانى سيستةم و دؤزينةوةى ريَطة ضارةيةك راكيَشا.

دواى ئةوة كومةليَك كوبوونةوة و طفتوطؤ لة طةل ريَكخراوى يونيسيف و ريَكخراوى ناونةتةوةيى فرياكةوتنى مندالان كران و بريار درا هيَليَكى هاوشيَوةى هيَلةكانى جيهانى لة كوردستانيشدا بكريَتةوة و كوردستان وةكو ئةنداميَكى هيَلى ناونةتةوةيى فرياكةوتنى مندال كة 151 ئةندامى هةية, وةرطيرا.

ثرِوَذةى هيَلَى فرياكةوتنى مندالآن يةكيَكة لة ثرِوَذة طرنطةكانى وةزارةتى كار و كاروبارى كوَمةلآيةتى كة بة هاوكارى ريَكخراوى يونسيف جىَ بة جىَ كراوة. ئةم ثروَذةية خزمةتطوزارى راويَذكارى دةروونى و كوَمةلآيةتى و ثةروةردةيى و تةندروستى ثيَشكةش بة مندالآن دةكات.

لة ريَطةى تةلةفوَنةوة مندال دةتوانيَت داواى يارمةتى لة سةنتةرى هيَلَى فرياكةوتنى مندالآن بكات بو ئةوةى خزمةتطوزارى رِاويَذكارى دةروونى و كوَمةلآيةتى  ثيَشكةش بكريَت. ئةم ثروَذةية دةتوانيَت خزمةتطوزارى ثيَشكةشى هةموو مندالةكان بكات ضونكة تايبةت نيية بة طروثيَكى تايبةتى مندالان, بةلكو مامةلة لةطةل هةموو مندالانى كوردستان دةكات. هةروةها خيَزانةكانيش دةتوانن سوود لة خزمةتطوزارييةكانى ئةم سةنتةرة وةربطرن.

هةر منداليَك دةتوانيَت راستةوخؤ تةلةفؤن بو هيَلى فرياكةوتنى مندالان بكات و داواى راويَذكارى و يارمةتى بكةن بو ريَنماييكردن و ئاراستةكردنييان. ستافى سةنتةر ئاراستةكردنى ثيَويست دةداتة مندال بو ئةوةى بتوانيت بطاتة دامةزراوة حكومى و ناحكومييةكانى بوارى مافى مندالان و داواى ضارةسةرى ليَيان بكات. دامةزراوى وةكو وةزارةتةكانى ثةروةردة, تةندروستى, ناوخؤ, داد, رؤشنبيرى و ئةو ريَكخراوانةى كة لة بوارى مافى مندالاندا كار دةكةن بة ثيَى تايبةتمةندييةكانى خؤيان دةتوانن يارمةتى مندالان بدةن و كيَشةكانييان ضارةسةر بكةن.

بو كارئاسانى و هةماهةنطى كردن لة نيَوان هةموو لايةنة ثةيوةنديدارةكاندا, ثيَش دةست بةكاربوونى هيَلى فرياكةوتنى مندالان, وةزارتى كار و كاروبارى كومةلايةتى هةماهةنطى و ثةيوةندى لة طةل هةموو دامةزراوة حكومى و ريَكخراوةكانى نا حكومى مندالان كردووة و ياداشتى ليَك تيَطةييشتن لة طةل هةموو لايةنة ثةيوةنديدارةكاندا ئيمزا كراوة. سةرةراى ئةم هةماهةنطييةش, وةزارةتى كار بة شيَوةيةكى فةرمى ياداشتى ليَك تيَطةييشتن لةطةل هةموو كومثانياكانى تةلةفؤنى مؤبايل و شيَوازةكانى ترى ثةيوةنديكرن ئيمزا كراوة كة هيَلى فرياكةوتنى مندالان بة خؤرايى بيَت.

ئةطةر هةر منداليَك تؤشى رووداويَكى ثةروةردةيى نالةبار ببيَت يان رووبةرووى توندوتيذييةكى توند ببيَت, ئةم هيَلة لة ريَطاى ثةيوةندييةكانى لةطةل وةزارةتى ناوخؤدا بة هاناى دةضيَت و هةول دةدات باشترين بةرذةوةندى مندال بثاريَزيَت.  

هةروةكو ووتمان كة هيَلةكة بو فرياكةوتنى مندالانة, بةلام لة هةمان كاتيشدا طةورةكان (دايك و باوك) دةتوانن بةكار بهيَنن و ثيَزانينى دروست دةربارةى ضؤنيَتى بةخيَوكردن و مامةلةكردن لةطةل مندالدا وةرطرن.  

تةلةفؤن كردن بو ئةم هيَلة بة خؤرايى و بىَ بةرانبةرة, ذمارةكةش تايبةت و ئاسانة, لة سىَ ذمارة ثيَك ديَت (116) و هةموو مندالةكان دةتوانن بة ئاسانى ثةيوةندى ثىَ بكةن و هيض يةكةيةك لة حسابى تةلةفؤنةكة دانابةزيَت. ئةم هيَلةش وةكو خزمةتكردنى كومةلطا و ثاراستنى مافى مندالان لة لايةن كومثانيياكانةوة دابينكراوة.

كارمةندانى سةنتةرةكة لة كومةليَك خولى بةهيَزكردنى تواناكان و راهيَنانى تايبةت بةشدار كراون. لةم خولانةدا ثيَزانينى ثيَويست دةربارةى راويَذكردن و ريَنماييكردنى دةروونى و ثاراستنى مافى مندالةوة ثيَشكةشى كارمةندةكان كراون. كارمةندةكانيش لة تويَذةرى دةروونى و كومةلايةتى و ياسازان و ضالاكوانانى بوارى مافى مندالان ثيَك ديَن.

سةرةراى ئةو خولانةى كة لة ناو هةريَمى كوردستان سازدراون, هةنديَك لة كارمةندى بسثؤرى هيَلةكة لة وولاتانى ئةردةن و ميسريش بةشدارى خولى تايبةتى بةهيَزكردنى توانةكان بووينة. 

   

هةيكةليةتي بةرِيَوةبةرايةتي ضاوديَري و طةشةثيَداني كؤمةلآيةتي كؤية

 

Organization Chart

 

 

 

بةرِيَوةبةرايةتي ضاوديَري وطةشةثيَداني كؤمةلآيةتي كؤية

 

ئةم بةريَوةبةرايةتيية لة سالَي 1998 دامةزراوة و خزمةتةكاني لة بواري طةشةثيَداني تاك و ضاوديَري خيَزان و مندالآني بيَ سةرثةرشت و كةمئةندامان و ئافرةتان ثيَشكةش بة هاوولآتياني سنووري شاري كؤية دةكات.

ئةم بةريَوةبةراتيية لة قةزاى كؤية رؤلى سةرجةم دامةزراوةكانى كومةلايةتى دةبينيَت و لة ريَطاى هوبةكانى ثلان, ضاوديَرى خيَزان, مؤضةى كةمئةندامان, تواناسازى ئافرةتان و ثاراستنى مافى مندالان دةبيَتة نويَنةرى ئةنجامدانى هةموو خزمةتطوزاريية كومةلايةتييةكان لة شارى كؤيةدا.

بيَجطة لة هوبةكانى كاروبارى ياسايى و كارطيَرى و ذميَريارى و ووردبينى كة كارى رؤذانةى بةريَوةبةراتييةكة بةريَوة دةبةن, لة كؤمةليَك هوبةى تريش ثيَك ديَت كة هةموويان بة يةكةوة يةكةيةكى يةكطرتووى ثيَشكةش كردنى خزمةتطوزارى ضاوديَرى و طةشةثيَدانى كومةلايةتى ثيَك ديَنن. ئةم هوبانةش بريتين لةمانةى خوارةوة: 

 

هوبةى ثلان

ئةم هوبةية بةدواضوونى سةرجةم كارةكانى بنكة و سةنتةرةكان و بةرنامةكانى تواناسازى ئافرةتان و ثاراستنى مندالان دةكات. هةروةها ثلان و بةرنامةى كار و ضالاكى سالانةى ضاوديَرى و طةشةثيَدانى كومةلايةتى بو هاوولاتييانى قةزاى كؤية دادةنيَت.

 

هؤبةي ضاوديَري خيَزان 

ئةم هؤبةية كارى ضاوديَرى و طةشةثيَدانى خيَزان دةكات. مةبةست لةم هؤبةية ئةوةية كة لة هةموو رووييَكةوة ضاوديَرى خيَزان لة دةظةرةكةدا بكات. هةروةها سةرثةرشتي دابينكردن و دابةشكردني مؤضةي (1425) خيَزاني كةمدةرامةت دةكات.  خيَزانة سوودمةندةكان بة ثيَي ريَنمايى و مةرجي دياريكراو دةستنيشان دةكريَن. زؤربةى زؤرى سوودمةندان لة بيَوةذن و قةيرةكض و بةسالاضووان و خيَزانى هةذار و كةمدةرامةت ثيَك ديَن كة مانطانة برِى 30000 دينار بو هةر سوودمةنديَك ثيَشكةش دةكريَت.

 

 يةكةي يارمةتيدانى نةوجةواناني بىَ سةرثةرشت 

ئةم يةكةية تايبةتة بة ضاوديَري و سةرثةرشتي كردني ئةو مندالآنةي كة بيَ سةرثةرشتن. بة ثيَى بةرنامةيةكى دياريكراو يارمةتييةكى مانطانة بو ثيَشكةش دةكريَت.

بيرؤكةى ئةم يةكةية لة طرنطى هةبوونى خانةيةكى نةوجوانانةوة هاتووة. لة سةرةتاى دامةزراندنى بةريَوةبةرايةتى كؤية لة ثلاندا هةبوو كة خانةيةكى نةوجوانانى كور و كض لة كؤية دامةزريَنن بةردةوام بن, بةلام لةبةر هةبوونى خيَزانى جيَطرةوة كة لة لايةن خزم و كةس و كارى نةوجوانى بىَ سةرثةرشت و دابين دةكريَت, بووية ثيَويستى بة كردنةوةى خانةى بةخيَوكردن و حةوانةوة نةما. يارمةتييةكى مانطانة بو 107 نةوجوانى بىَ سةرثةرشت ثيَشكةش دةكريَت.

 

دايةنطةي كؤية

وةكو هةر دايةنطايةكى ديكةى حكومى بة ئةركى بةخيَوكردن و ثةروةردةكردنى مندالانى دايكى فةرمانبةر هةلدةستيَت. ستافى دايةنطة لة كومةليَك دايةن و ماموستا و ضاوديَر و تويَذةريَكى كومةلايةتى ثيَك ديَت. هةموو ثيَداويستييةكانى بةخيَوكردنى مندال لة خواردن و شويَنى خةوتن و هؤلى ضالاكييةكانى هونةرى و فيَركردن فةراهةمكراوة.

سةرةراى راطرتنى تةندروستى و ثاك و خاويَنى مندالةكان, هةروةها ماموستاكانى دايةنطة مندالان فيَرى هةنديَك ثيتى زمانى ئينطليزى و طورانى و سروودى مندالان دةكةن. هؤليَكى تايبةت بؤ يارى و  ضالاكيية هونةرييةكان هةية كة بة ثيَى بةرنامةيةكى تايبةت و بو ماوةيةكى دياريكراو مندال لةم هؤلةدا ضالاكييةكانى ئةنجام دةدةت. وة بؤ ئةوةى مندال هةست بة برسيَتى نةكةت, وةكو بةشيَك لة ثرؤسةى بةخيَوكردن, رؤذانة ذةميَكى خواردن بة ثيَى خشتةيةكى دياريكراو بة مندا دةدريَت.     

ئةم دايةنطةية لة بينايةكى بضووكى كريَداية, كة لةطةل ستايل و ديزاينى دايةنطة حكومييةكان ناطونجيَت. بةلام لة ثلانى بةريَوةبةرايةتى طشتى ضاوديَرى و طةشةثيَدانى كومةلايةتيَدا هةية كة بينايةكى فراوان و طونجاو بو دايةنطةكة دروست بكات.

 

هؤبةي دابةشكردني مؤضةي كةمئةندامان 

ئةم هؤبةية مامةلة لة طةل ثاراستنى باشترين بةرذةوةندى كةمئةندامان دةكات و دابةشكردني مؤضةي سةرجةم كةمئةنداماني ناوضةكة دةطريَتة ئةستوو. ريَكخستني فؤرم و بةدواداضوونى رةوشي خيَزانى كةمئةندامةكان و ضؤنيَتي ذيان و دابينكردنى بذيَوي رؤذانةيان ئةركى سةرةكى ئةم هوبةية.

مؤضةى كةمئةندامان بة طويَرةى سيستةمى سليَمانى و لة سةر بودجةى بةريَوةبةرايةتى طشتى ضاوديَرى و طةشةثيَدانى سليَمانى دابةش دةكرا و كومةليَك لة كةمئةندامانى هةوليَر و سؤران و مةخمووريش لةم بةريَوةبةراتيية سوودمةند بوون. بةلام لة سيَثتةمبةرى سالى 2009 بة برياريَكى ئةنجومةنى وةزيران مؤضةى كةمئةندامان و ضاوديَرى خيَزان لة كؤية خرانة سةر بودجةى هةوليَر و بةريَوةبةرايةتى طشتى ضاوديَرى و طةشةثيَدانى كومةلايةتى. ئيَستا كؤية تةنها مؤضةى كةمئةندامانى شارى كؤية دةدات.

 

   ثةيمانطاي هيواى نابيستان

    ئةم ثةيمانطاية بو ثةروةردة و فيَركردنى مندالآني نابيست و نادوو دامةزراوة. ماموستايانى ئةم ثةيمانطاية بة بةكارهيَنانى زمانى ئاماذة و ثرؤطرامةكانى وةزارةتى ثةروةردة دريَذى بة خويَندنى مندالى نابيست دةدةن و هةروةها لة ريَطاى ضالاكى هةمةجؤرةوة مندالةكان فيَرى بة كومةلايةتيبوون و شارةزاييةكانى ذيان دةكةن, بو ئةوةى متمانةيان بة خؤ هةبيَت و بتوانن ببنة ئةندامى كارا و بةرهةمهيَنةرى كومةلطا.

    ئةم ثةيمانطايةش هةمان ثرؤطرامى خويَندنى ثةروةردةيى هةية. هةماهةنطيةكى ثتةو لةطةل ثةيمانطاى هةوليَر هةية و ماموستاكانى لة هةموو راهيَنان و خولةكانى بةهيَزكردنى توانةكاندا بةشدار دةبن. وةكو هةموو ثةيمانطاكانى ترى ضاوديَرى كةمئةندامان ثيَويست بوو باخضةيةكى ساوايان هةبيَت بو ئةو مندالانةى كة لة خوار تةمةنى خويَندندانة, بةلام لةبةر كةمى قوتابى و بضووكى ثةيمانطاكة, باخضةى ساوايان بة شيَوةيةكى سةربةخؤ نيية. بةلام ئةو مندالةى كة لة تةمةنى باخضةدان ديَنة ثةيمانطا و لة ضالاكيية هونةرى و دةرةكييةكانى ثةيمانطادا بةشدار دةبن. ئةمةش شيَوازى باخضة وةردةطريَت و مندالان بو قؤناغى خويَندن ئامادة دةكريَن. ثةيمانطاى هيواى كؤية لة ناو بينايةكى كريَداية.    

سةنتةري ريَنمايي دةرووني و ثةروةردةيى  

ئةم سةنتةرة تايبةتة بة ريَنماييكردني ئةو مندالانةي كة كيَشة و طرفتي ثةروةردةيي و كومةلآيةتي و دةروونييان هةية. بة ريَطا و تةكنيكة جؤراوجؤرةكانى ضارةسةرى دةروونى مامةلة لةطةل كيَشة دةروونى و كومةلاتييةكانى مندال دةكةن. ماموستايةكى زانكؤى كؤية سةرثةرشتى و بةدواضوونى ئةم سةنتةرة دةكات.

  

سةنتةري ثاراستني مندالأ  

ئةم سةنتةرة ثاراستني مافى مندالآن لة ئةستؤ دةطريَت و هةولَ دةدات باشترين بةرذةوةندى مندال لة ضوارضيَوةي خيَزان و قوتابخانة و كؤمةلأ و دامةزراوةكاني تري كؤمةلأدا بثاريَزيت. طرنطي بة دةرخستني هةموو ئةو ثيَشيَلكاري و توندو تيذيانةي دذ بة مندالآن دةدات و كارثيَكردني مندالآن بة كاريَكي خراث و مةترسيدار دةناسيَنيَت و هةول دةدات بؤ كةم كردنةوةي مندالآني سةرشةقام و دةرؤزةكةر. بو ئةم مةبةستةش كةش و هةوايةكي طونجاو بو ئةنجامدانى ضالاكييةكانى هونةرى و زانستى و وةرزشى و ثةروةردةيى لة ناو سةنتةردا فةراهةمكراوة.

 

بنكةي كؤمةلآيةتي تةق تةق

ئةم بنكةية لة شارؤضكةى تةق تةق, بة كارةكانى خزمةتطوزارى كومةلايةتى هةلدةستيَت و طرنطى بة تواناسازى ئافرةتان و بةهيَزكردنى تواناكانى مندالان دةدات. هةورةها لة ريَطاى طيَرانى سيمينار و خولى هةمةجؤرةوة, ثيَزانينى سوودبةخشى دةربارةى تةندروستى و ضؤنيَتى بةخيَوكردنى مندال و ريَزطرتنى يةكتر ثيَشكةش بة دايك و باوكان دةكات كة رؤليَكى كاريطةر لة ثرؤسةى ضاوديَرى و طةشةثيَدانى خيَزاندا دةبينيَت.  

راهيَناني مندالآن و هةرزةكاران لة سةر كاري دةستي و بةرطدوورين و كومثيؤتةر و وةرزش و هونةرةكاني نيطار و موسيقا و خؤش نوسين, ئةركيَكى سةرةكى ئةم بنكةية. ئةمةش دةبيَتة هؤى دوورخستنةوةيان لة كاركردن و بة فيرؤدانى بةهرة و كاتةكانييان, هةروةها دةبيَتة هؤى شارةزابوون و تيَكةلكردنييان بة دونياي منداليَتى خؤيان كة رؤليَكى طرنطى هةية لة بونياتنانى كةسايةتييان.

بةريَوةبةرايةتى ضاوديَرى و طةشةثيَدانى كؤمةلآيةتى سؤران    

 

ئةم بةريَوةبةرايةتيية لة 1/9/2009 بة فةرمانيَكى وةزارةتى كار و كاروبارى كومةلايةتى وةكو بةريَوةبةرايةتييةكى سةربةخؤ لة قةزاى سؤران دةست بةكار بووة.

ئةم بةريَوةبةراتيية فراوانترين بةريَوةبةرايةتى دةرةوةى سةنتةرى ثاريَزطاية كة خزمةتطوزارييةكانى كومةلايةتى بو سنوورى ضوار قةزاى سةر بة ثاريَزطاى هةوليَر ثيَشكةش دةكات.

لة سالى 2003 وةكو بنكةيةكي طةشةثيَداني كومةلايةتى سةر بة بةريَوةبةرايةتى طةشةثيَدانى هةوليَر دامةزراوة. ئةركى سةرةكى ئةم بنكةية وةكو هةموو بنكةكانى ديكةى كومةلايةتى سازدانى سيمينارى كومةلايةتى و ووركشؤث و  كردنةوةى خولى رِوَشنبيرى و فيَركردن و راهيَناني ثيشةيي بؤ هاوولآتياني ناوضةكة دةكرد. بةلام كة بو بة بةريَوةبةراتييةكى سةربةخؤ, وةكو هةر بةريَوةبةراتييةكى تر لة كومةليَك هؤبة و يةكة و سةنتةر و بنكةى جؤراوجؤر ثيَك ديَت و خزمةتطوزاريية كومةلايةتييةكان بة هاوولاتييانى دةظةرةكانى سؤران و ضؤمان و ميَرطةسؤر و رةواندوز ثيَشكةش دةكات.

بة دريَذايى ميَذووى نويَى كوردستان, هةموو كاتيَك دةظةرى سؤران و قةزاكانى دةوروبةر لانةى شؤرةش و جيَطاى خؤراطرى و بزاوى رزطاريخوازى كوردستان بوو. وة لةبةر فاكتؤرى دوورى و جيؤطرافى دةظةرةكة خزمةتطوزارييةكان بة ثيَى ثيَويست و ئاستى خواستى خةلكى دةظةرةكة دابين نةكراون. سةرةراى ئةوةش كومةليَك خيَزانى هةذار و كةمدةرامةت و ليَقةوماوةكان لىَ كوبوونةتةوة. بيَطؤمانة كة ئةم خيَزانة هةذارانة ثيَويستييان بة يارمةتى و ئاوردانةوةى حكومةت هةية.

ثاراستنى مافى مندال و ئافرةت و كةمئةندامان و لاوان و بةسالاضووان ئةركى سةرةكى سةرشانى ئةم بةريَوةبةراتييةية. هةورةها خزمةتةكانى ضاوديَرى و طةشةثيَدانى خيَزان لة ريَطاى مؤضةى كةمئةندامان و ضاوديَرى خيَزان بؤ هةموو كةمئةندامةكان و خيَزانى هةذار و كةمدةرامةت ثيَشكةش دةكات. دوو بنكةى كومةلايةتى لة ضؤمان و ميَرطةسؤر هةية, بةلام ثيَويستى بة كومةليَك دامةزراوى ترى ضاوديَرى كومةلايةتى هةية.    


هةيكةليةتي بةرِيَوةبةرايةتي ضاوديَري و طةشةثيَداني كؤمةلآيةتي سؤران

 

                Organization Chart

 

 

 

بةريَوةبةرايةتى ضاوديَرى و طةشةثيَدانى كومةلايةتى سؤران لة كومةليَك هؤبة و يةكة ثيَك ديَت كة بة ريَطايانةوة خزمةتطوزارييةكان ثيَشكةش بة خةلكى دةظةرةكة دةكات. بيَجطة لة هؤبةكانى كارطيَرى و ذميَريارى و ووردبينى و ياسايى, ئةم هؤبانةى خوارةوةش هةنة:

 

·       هؤبةي ثلان و هةماهةنطى

ئةم هؤبةية بة كارى دارشتني بةرنامةكاري سالآنة و ووردبوونةوة و ديراسةتكردني ثرؤذةكانى طةشةثيَدانى كومةلايةتى هةلدةستيَت.  ئةو ضالاكى و ثرؤذانةى كة لة لايةن تويَذةرانةوة يان لة هؤبةي بنكةكانةوة ئامادة دةكريَن, ريَك دةخات و بة طويَرةى سيستةم و بةرنامةيةكى تايبةت بة هؤبةكةوة جىَ بة جىَ دةكات. هةروةها بةدواداضوونى ئةنجامدانى ضالاكييةكان دةكات و ئامار و ئةنجامةكان بة راثؤرت دةداتة بةريَوةبةرايةتى طشتى. لة لايةكى ديكةشةوة هةماهةنطى لةطةل دةزطا حكومى و ناحكومييةكانى بوارى ضاوديَرى كومةلايةتى دةكات, بو ئةوةى بتوانيَت زياتر خزمةت بة هاوولاتييان ثيَشكةش بكةن. لةم بوارةشدا زؤر جار هةماهةنطى لةطةل ريَكخراوة خيَرخوازةكان كراوة بو دابينكردنى خؤراك و ثيَداويستى ذيان بو خيَزانى هةذار و كةمدةرامةت لة سؤران و دةوروبةرى.

 

·       هؤبةي ضاوديَري خيَزان  

ئةم هؤبةية دوو ئةركى سةرةكى هةية, يةكةميان ريَنماييكردن و رؤشنبيركردنى خيَزانةكانة. دووةميان سةرثةرشتي و دابينكردن و دابةشكردنى مؤضةى ضاوديَرى خيَزان دةكات. نزيكةى 1500 خيَزانى سوودمةند لةم دةظةرةدا هةية كة زؤربةيان لة بيَوةذن, بىَ سةرثةرشت, قوتابى خيَزاندار, قةيرةكض, بةسالاضووان و خيَزانى هةذار ثيَك ديَت.

هةرضةندة ئيَستا مؤضةى ضاوديَرى خيَزان لة بانكةكانةوة دابةش دةكريَت, بةلام ريَكخستنى ليستةى ناوى سوودمةندةكان لة لايةن تويَذةرانى ئةم هؤبةية ئامادةكريَت و  تويَذةرةكان بةدواضوونى خيَزانة سوودمةندةكان دةكةن. بة ثيَى هةنديَك ريَنمايى تايبةت بةم بةرنامةية, ثيَشنيازى ناونووس يان رةشكردنةوةى خيَزانة سوودمةندةكان دةكةن.

 

·       هؤبةى ضاوديَرى كةمئةندامان

لة بةر ئةوةى هيض ثةيمانطايةكى كةمئةندامان لةم دةظةرةدا نيية, بووية ئةركى سةرةكى ئةم هؤبةية دابينكردن و دابةشكردنى مؤضةى كةمئةندامانة. هةر كةمئةنداميَك بةثيَى بريارى راثؤرتى ثزيشكى مافى ئةوةى هةية كة داواى ئةم مؤضةية بكات. ناونووس كردنى كةمئةندامان بة دريَذايى سال بةردةوامة.

 

·       هؤبةى تواناسازى ئافرةتان و ثاراستنى مندالان

ئةركى ئةم هؤبةية طرنطيدانة بة تواناسازى ئافرةتان و ثاراستنى مافى مندالان لة هةموو رووييَكةوة. هةروةكو لة ناوةكةى ديارة كة لة دوو يةكة ثيَك ديَت, تواناسازى ئافرةتان لة ريَطةى سيمينار و كردنةوةى خولى راهيَنان و هةوةكانى رؤشنبيرى و ووشياركردنةوةى كومةلطاوة جىَ بة جىَ دةكريَت. بةهةمان شيَوةش ضالاكييةكانى لة بوارى ثاراستنى مافى مندالةكان ئةنجام دةدريَن. ئةطةر تا ئيَستا كةم و كورى لة ثيَشكةش كردنى خزمةتطوزارى بو مندالان هةبيَت بةهؤى نةبوونى سةنتةريَكى تايبةتمةند بة ضالاكى مندالانةوة. لةمةودوا ئةم كيَشةية بة دروست كردنى دوو سةنتةرى طةورةى ثاراستنى مندالان ضارةسةر دةبيَت. سةنتةريَك لة ناوةندى شارى سؤران و ئةوى ديكةيان لة شارؤضكةى شةقلاوة دروست دةكريَت. ئةم هةردوو سةنتةرانة بة ديزاينيَك دروست كراون كة هةموو ضالاكييةكانى هونةرى و وةرزشى و تةرفيهى و فيَركردن تيَدا جىَ بة جىَ بكةن.

شايانى باسة كة بةريَوةبةرايةتى ضاوديَرى و طةشةثيَدانى سؤران لة بينايةكى بة كريَداية. دروست كردنى بينايةكى طونجاو بو ئةم بةريَوةبةراتيية خراوة ناو ثلانى ثرؤذةكانى بةريَوةبةرايةتى طشتيدا. هةروةها لة ثلانداية كة دايةنطةيةكى حكومى لة دةظةرةكةدا دامةزريَنن, ضونكة ذمارةى فةرمانبةرانى ئافرةت رؤذ بة رؤذ لة زؤربووندانة.

تةةنها دوو بنكةى كومةلايةتى لة ناوضةكانى ضؤمان و ميَرطةسؤر سةر بةم بةريَوةبةراتيية هةنة كة طرنطى بة هةموو لايةنة كومةلايةتييةكان دةدةن, بة تايبةتى لة بوارى مندالان و ضاوديَرى خيَزاندا.

بنكةى ضؤمان

 

ئةم بنكةية هاوشيَوةي بنكةكاني طةشةثيَداني كؤمةلآيةتي شار و شارؤضكةكاني ترة و  لة ضةند هؤبةيةكي كارطيَري و هونةري ثيَك ديَت. خزمةت و ضالاكي وةك كردنةوةي خول و سيمينار و ووركشؤث و راهيَناني جؤراوجؤر لة بوارة ثةروةردةيي و كؤمةلآيةتي و ثيشةييةكان سازدةكات و لة سنوري شارؤضكةي ضؤماندا, سةرثةرشتي ريَكخستني كارةكاني دابةشكردني مؤضةي ضاوديَري خيَزان دةكات.

هةروةها بة كارى ضارةسةركردن و ريَنماييكردني ئةو خيَزانانة هةلدةستيَت كة لة سنووري ثرؤذةي ضاوديَري خيَزاندا ثيَويستيان بة يارمةتي هةية. هةنديَ جاريش هةولي دابينكردني كةل و ثةل و ثيَداوستي جؤراوجؤري وةك كورسي تايةدار و قةرةويلة و دارشةق بؤ كةمئةندامان و خؤراك و خواردةمةني بؤ خيَزانة كةمدةرامةتةكان دابين دةكات كة بة هاوكاري هةنديَك لة ريَكخراوة خيَزخوازييةكان ئةم كارة مرؤظايةتييانة ئةنجام دةدريَن.

هةر لةم بنكةية خولي تايبةت بة بواري ئافرةتان و كاركردنيان ساز دةكريَت وةك خولي دروومان و ئارايشطا و بةخيَوكردني مةرومالآت و داضاندني باخضة و بواري كشتوكالي، لةطةلَ خولي زمان و كومثيوتةر و خولي سةرتاشي و دارتاشي و راستكردنةوة و بؤيةكردني ئوتومبيل و ضةندين خولي تر بؤ طةنجاني شارةكة.

 

بنكةي ميَرطةسؤر

ئةم بنكةيةش هاوشيَوةي بنكةي ضؤمان سةرجةم كارةكاني خؤي لةريَي هؤبةكاني ئةنجام دةدات و لةكردنةوةو ريَكخستني خول و راهيَنانةكاني بةردةوامة و هةماهةنطي لةطةلَ بنكةو فةرمانطةكاني سنوري شارؤضكةي ميَرطةسؤر دةكات و ضالاكي بةردةوامي هةية بؤ لاوان و طةنجان و ئافرةتاني شارؤضكةكة.