MORAL
TRAINING
P1 & p2
ليَكؤلينةوة (ثايلوت) بؤ
نةهيَشتنى توندوتيذى لة
ناو ثرِؤسةى ثةروةردةى خيَزان
ئامادةكردنى
جةعفةر
مايى
ثسثورى ART وشارةزاى ؤمةلآيةتى
ثيَشةكى
جياوازى هةرة طةورة لةنيَوان مروَظ و ئاذةلَ (حةيوان) ئةوةية : هةمو
ئاذةلَةكان كاتيَك لة دايك دةبن تواناى خوَكؤنترؤل كردنيان هةية. بةلآم بةداخةوة،
بة ثيَضةوانةى ئةوان، مروظ ئةو توانايةى نية، بؤية دةبىَ خوَى فيَر بكات.[1]زؤرينةى زؤرى توندوتيذى دايك
و باوك دذ بة مندالاَنيان دةطريَتةوة بو ئةم هوَكارة. هوَكارى ترى ئةنجامدانى ئةم
جؤرة توندوتيذية كةم تواناى دايك و باوكة لة رِوَى كؤمةلآيةتى ورِوى زانينةوة. ئةم
دوو هوَكارانة ثيَكةوة دةبنة هوَى ئةوةى توندوتيذى دذ بة مندالَ لة ثرِؤسةى
ثةروةردةكردنى دا لة لاى دايك و باوكانةوة ببيَتة كلتوريَك. ئةم ليَكؤلينةوةية بة
شيَوةى ثايلوت ئةنجام درا بوَ ئةوةى بةرضاو بخريَت بة ريَطاى moral training ئايا دةكريَت ئةو كلتورة بطوردريَت ؟
ثشتةواذةى تويَذينةوة
توندوتيذى لة ناو كؤمةلَطا ى كوردستانيمان
ثيَناسةى توندوتيذى: ثيَويستة بزانين كة هةر جؤرة فشاريَك، جةستةيى لة سةر
لةشى مروَظ، يان مةعنةوى لة سةر دةرونى مروَظ ، كة ببيَتة هوَى ئازارو ناخوَشى بوَ
مروَظ ، بة وة دةوتريَت توندوتيذى. ئينجا لة جويَندان و سووككردن تاكو كوشتن و
نةهيَشتن، هةر هةموى توندوتيذية بةلآم بة ثلةى جياواز و جيا. طرنطة بزانين:
توندوتيذى دةرونى سوكتر و كةم تر نية لة توندوتيذى جةستةيى كة دةبيَتة هوَى
برينداركردن و خويَن رِشتن. ثةندى ثيَشينان دةلَىَ: (ساخ دبن شويَنا خةنجةرا، لىَ
سا خ نابن شويَنا خةبةرا). واتة: برينى شويَنى خةنجةر سارِيَذ دةبيَت و ساخلةم دةبيَتةوة،
بةلآم برينى دةرونى، ئةوةى جويَندان و سوككردن لة ثاش خوَى دةهيَلَىَ تيمار و
ساخلةم نابيَتةوة.
ئيَمة لةم ليَكؤلينةوة دا تةنها جةخت دةكةينة سةر توندوتيذى جةستةيى كة لة
لايةن دايك و باوكانة وة ئةنجام ئةدريَت بة مةبةستى بةعاقلَكردنى مندالَةكانى
خؤيان لة ثرؤسةى ثةروةردةكردنيان. ئيَمة، لةو برِوايةين كة ئةم جؤرة توندوتيذية لة
ناو كؤمةلَطاى كوردستانيمان زؤر باوة.
ثشتةواذةى توندوتيذى
توندوتيذى بة هزرو بة كردةوة، لة ناو كؤمةلَطاى كوردستانيمان دا، زؤر بةرثاو بةربلاَوة، تا رِادةيةك دةتوانين
بلَيَين: هيض كةس لة كوردستان نابينى ئةطةر ضيرؤك وبة سةرهاتةى خوَى نةبيَت
دةربارةى توندوتيذى. ئةطةر هيض نةبيَت ئةو توندوتيذية قولَ و زيانبةخشةى دةرونى رِوبةورِوى
دةبيَت، كاتيَك بير لة بن دةستى و ثةريشانى ولاَت و طةلَى خوَى دةكات. هةلَبةت،
حالَى ذيَردةستى و ضةوساوانة، طةورةترين فؤرِمى توندوتيذى دةرونية. ئةوةية فؤرمى طةليَك
زةق و ترسناكى توندوتيذى بة كؤمةلَ. لةلاى من ، ئةمة خةرابترين جؤرةكانى توندوتيذية،
لةبةر ئةوةى كةسايةتى مرؤظ و كةسايةتى كؤمةلَطا
بة تةواوى تيَك دةدات. لة حالَةتةكى
ئةوها دا، ئاسةوارى ضةوساندنةوة لة سةر طةلَ و كؤمةلَطا ناكريَت ضارةسةر بكريَت تةنها مةطةر تةنها بة ريَطاى
ئازاديبوونى ئةو طةلَ و كؤمةلَطاية نةبيَت.[2]
ئةنجامدانى هةر توندوتيذييَك ثشتةواذةى خوَى هةية. ئةو ثشتةواذة زياتر فؤرِمى
خوَى لة ئامانج لة بةكارهيَنانى توندوتيذيةكة وةردةطريَتةوة. ئامانج دةكرىَ مادى
بيَت و دةشكريَت مةعنةوى بيَت. بةدةست هيَنانى دةستكةوتيَك بة ريَطاى توندوتيذى
جطة لة فؤرِم، زؤر جار شةرعيةت، بة رِاى ئةنجامدةرى توندوتيذى، بة توندوتيذى دةدات.
ئينجا دةبينين توندوتيذى ميرى و طروثةجؤراوجؤرةكان، ليَرةو, لة وىَ سةر هةلَدةدات.
ئامانجة كؤمةلآيةتى و سياسى و ئابوريةكان دةكةونة ناو بازنةى ئامانجة ماديةكان. بؤ
بةدةست هيَنانى ئةم جؤرة ئامانجانة توندوتيذى جؤراو جوَر ثةيادة دةكريَت. هةندىَ
جار ئةو توندوتيذية دةطاتة رِادةى كوشتن بة كؤمةلَ. بةلآم نةك تةنها ئامانجة
ماديةكان ثلةى توندوتيذى بةرز دةكةن، بةلَكو، زؤر جار، ئامانجى مةعنةويش دةبيَتة
هوَى ئةوةى توندوتيذى بطاتة ثلةى كوشتن. كوشتن لة ثيَناوى ناموس، يان توَلةسةندن، دوو
نمونةى بةرضاون لة و بارة.
هوَكارةكانى توندوتيذى
دةكرىَ هوَكارى توندوتيذى ئابورى يان
رِاميارى يان كؤمةلآيةتى يان ثةروةردةيى
بيَت. زؤربةى توندوتيذى خيَزانى دذ بة مندالَ، لة ناو كؤمةلَطاى كوردستانيمان دا،
دةطةريَتةوة بوَ هوَكارى ثةروةردةيى.
ترس و توندوتيذى: هوَكارى طةورةو بةربلاَوى توندوتيذى ترسة!! كاتيَك دكتاتوَريَك
خةلَك لة ناو دةبات و دةكوذيَت، ئةوة لة ترسى خوَى وا ئةكات. بةلآم كاتىَ باوكيَك
يان دايكيَك لة مندالَى خوَى دةدات ئةوة لة بةر ترس نية بةلَكو لة خوَشةويستية.
ئةو دايك و باوكانة، مندالَى خوَيان خوَش دةويَت بؤية ليَى دةدةن. مةبةستيان
دورخستنى ئةو مندالَةية لة خرابكارى و رةوشتى نا ريَك و نا دروست. ئةوان ئاطايان
لة وة نية كة زيانيَكى زؤر طةورة بةو مندالَة دةطةييَنن بةو توندوتيذية. ئةوان
لايةنى (ثوزيتيظ)ةكةى سةرئةنجامى توندوتيذى لة بةر ضاو دةطرن، بؤية توندوتيذى
بةكار دةهيَنن. واتة: بةكارهيَنانى توندوتيذى لة لاى دايك و باوكانةوة، لة ثرِؤسةى
ثةروةردةكردنى مندالاَنيان لة خوَشةويستية.
توندوتيذى خيَزان
"توندوتيذى خيَزانى، وةك
دياردةيةكى كؤمةلآيةتى، لة روَذطارى ئةمروَماندا، خاوةنى كؤمةلَيَك سيماو
ثيَكهاتةو رةهةندة".[3] توندوتيذى جةستةيى دذ بة ئافرةت
و دذ بة مندالَ لة ناو خيَزانى كوردةواريمان دا، بة شيَوةيةكى
بةرفراوان بةرقةرارة. خوشبةختانة كوشتنى مندالاَن لة ناو
كوردستان، بة كورِ و كضةوة، لة بةر هةر هوَيةك بيَت، باو نيةو ثةسةند نةكراوة. بةلآم
جؤراوجؤرى توندوتيذى دةرونى، سيَكسى و جةستةيى دذ بة ذنان بةر بلاَو ثةسةند كراوة
لة ناو كؤمةلَطةكةمان دا. "بة هوَى ئةو ئامارانةى كة لة كوردستاندا توَمار
كراون، رِيَذةى كوشتن و خوَسوتاندنى ذنان لة كوردستان دا رِوو لة زيادبوونة".
[4]
"بة ثيَى ئاماريَك لة يةكيَتى ذنانى كوردستانةوة، تةنها لة سالَى 2005
دا 360 ذن لة شارى سليَمانى دا تووشى توندوتيذيى جةستةيى و سيَكسيى بونةتةوة، ئةمة
جطة لةو ذمارةيةى توَمار نةكراون و لة لايةن كةسوكاريانةوة شاردراونةتةوة".[5] " بة ثيَى ئامارةكانى نةخوَشخانةى
ئيَمرجينسيى لة شارى سليَمانى، تةنها لة سالَى 2005 دا 711 ذن بة هوَى
خوَسووتاندنيانةوة طيانيان لة دةست داوة"[6]. كاتيَك ئةم جؤرة ئامارانة
دةبينين، ثرسيار لة ناو ميَشك دروست دةبيَت: توَ بليَى لة سالَيك دا، لة هةمو
كوردستان، ضةند ذن و كضى كوردستان رِووبةرِووى توندونتيذى دةبنةوة؟
توندوتيذى دذ بة مندالَ ناطاتة ثلةى كوشتن. بةلآم، مندالَ بة ثلةى يةكةم لة
مالَى خوَى فيَرى توندوتيذى دةبيَتةوة.[7]هةلَبةتة، ئةم فيَربوونة بة
دوو شيَوة ئةنجام ئةدريَت. يةكةميان: فيَربوونى يةكسةر، يان رِاستةوخوَ. واتة:
توندوتيذيةكة دةكةويَتة سةر خوَى بوَ ئةوةى دةست لة رِةفتاريَك يان شتيَك
هةلَبطرىَ. دووةميان: فيَربوونى نارِاستةو خوَ. واتة مندالَة كة دةبينيَت طةورةكة،
بةبة كارهيَنانى توندوتيذى بة ئةنجاميَك دةطات، يان ئامانجيَكى ثيَكا، دةستكةوتيَكى بة دةستةوة
هيَنا، بةو ريَطاية.[8]
توندوتيذى جةستةيى
ئاماذةمان بة ثةنديَكى ثيَشينان كردبو دةربارةى برين و بريندارى جةستةيى[9]. لةوىَ، بة ثيَى ئةو ثةندة،
بةكارهيَنانى توندوتيذى جةستةيى، بة ثيَضةوانةى مةتودى توندوتيذى دةرونى، بة
مةتوديَكى سوك ديَتة بةرضاو. بة طويَرةى ئةو حالَةتانةى كة طفتوطؤى لة سةر كران و
ئةو رِايانةى، ئةو خةلَكة، لةنا رِاهيَنانةكان دةريان بريوة، وا بة ديار دةكةويَت
كة زؤر ئاسايى ية ثةنا بؤ توندوتيذى جةستةيى ببريَت. بةلآم نا ئاسايية ، يان كةمىَ
طرانترة ثةنا بؤ توندوتيذى دةرونى ببريَت. ئةم خالَة، بؤ من، لة خالَة سةرنج رِاكيَشةكان
بو. دةست وةشاندن بة زلةو شةق وا ثىَ ئةضىَ زؤر باوة. بةكارهيَنانى دار يان ثيَلاو
كةمتر باوة. بةلآم داخكردن ناموَية. واتة داخكردنى مندالَ لة لاى دايكانةوة هةية
بلاَم بة رِيَذةيةكى كةم،[10] ئةطةر لة طةلَ حالاَتى ترى
توندوتيى بةراورد بكريَت.
توندوتيذى دةرونى
توندوتيذى دةرونى لة ناو خيَزانى كوردةواريمان دا، وا ثىَ دةضىَ، هةيَندة
باو نةبىَ. بة ثيَى ئةو طفتوطؤيانةى كة لة
لايةن سةدان دايك و باوك كران، هةستم نةكرد، ثةسةندكردنيَك هةبيَت بؤ بة كارهيَنى
توندوتيذى دةرونى
وةك مةتود بوَ ضارةسةركردنى كيشةكانى مندالاَن. كاتيَك كةسيَك، وةك مةتود،
باس لة زيندانكردنى مندالَيَك لة مندالَةكانى خوَى، لة ذوريَك لة ناو خانوى خوَى،
كردبا، يان باس لة مةحروم كردنى مندالَى خوَى لة شتيَك، وةلةذوريَك بؤ ماوةيةكى
كةم، بكردايا، يةكسةر بىَ دةنطيةكى تةواو خوَى بةسةر هةمو بةشداربووةكان دا دةطرت،
وةك بلَيَىسةرسورمانيَك بيان طريَت. ئةمة وا رِادةطةييَنىَ: ئةو جؤرة توندوتيذية
ناموَية و، زؤر ثةسةندكراو نية.
توندوتيذى باوك
باوك سالارى لة لةناو كؤمةلَطاى كوردستان دا زؤر بةرضاوة. رةفتارى
باوك لة ناو خيَزان، وةك سةروةريَك زياتر
لة وةك باوكيَك، ديَتة بةرضاو. زؤربةى جارانيش ئةم سةروةرية، سنور دةبةزيَنىَ و بة خوَشحالَيةوة وةك
ديكتاتوريَك رةفتار دةكات. ئينجا ئةم رةفتارة خوَى لةخوَى دا توندوتيذى ية. ئينجا
حالَةكة ضى دةبيَت كاتيَك ثةنا دةباتة بةر بةكارهيَنانى توندوتيذى جةستةيى يان
دةرونى رِاستةو خوَ؟ باوك، بةكارهيَنانى توندوتيذى، وةك ريَطاضارة، بوَ جيَ بةجيَ
كردنى حةزةكانى خوَى بة مافى رِةواى خوَى دةزانيَت. بة تايبةتى ئةطةر لايةنى دووةم
هاوسةرةكةى، واتة ؛ خيَزانةكةى بيَت.
وا ثىَ دةضيَت: باوكةكة خيَزانى خوَى بة مولكى خوَى بزانىَ نةك بة ذن و
كورِ و كضى خوَى. هةلَبةتة ئةم جؤرة هزرو بوَضوونة بةهاى مروَظايةتى ئةو خةلَكة
(ئةندامانى خيَزان) نةك تةنها دةهيَنيَتة خوار، بةلَكو، بة تةواوةتى لة دةست دةدات.
ئينجا ئةطةر وورد لىَ بكولينةوة، دةبينين: هةر هةمو رةفتار و كردةوةى زيانبةخشى
باوكان دةطةرِيَتةوة بوَ ئةم سةرضاوة هزرية. بةم ضةندة، ذن، لة ناو فؤرِمى هزرو
كردةوةى ثياو دا تةنها دةبيَتة ئامرازى خوَشى و تةناهى ئةو. هةبونى ئةو ذن و مندالاَنة
تةنها بة هةبوونى خوَيةوة دةبةستىَ. وا فكر دةكات ئةطةر خوَى نةبيَت ئةوانيش
نابن!!
توندوتيذى دايك
توندوتيذى دايك: " زؤربةى ئافرةتان، لة كوردستانى خوَمان، بة دةست
نةهاوكاريكردنى ميَردةكانيانةوة دةنالَيَنن لة بوارى ثةروةردةكردنى مندالاَنيان.
ئةمةش لة بةر ئةوةى طواية: ثياوان كةمتر بةرثرسن لة ثةروةردةكردنى مندالَةكانيان"[11]كاتيَك واى لىَ هات
دايكةكان بنالَيَنن لة بةر حالَى خوَيان ،
هةلَبةتة ثةنا بؤ بةكارهيَنانى توندوتيذى دةبةن. بةتايبةت ئةطةر بة ئةلتةرناتيظى
تر ئاشنا نةبن و نةزانن. ئةوةى سةرنجى منى راكيَشا لةم هةمو رِاهيَنانةكاندا،
ئةوةبو ئةوةى كاك عةباس[12] ئاماذةى ثىَ داوة.
دايكةكان ئةو طلةييةيان هةبو، كة باوكةكان ئاطايان لة بارطرانى ئةوان (دايكةكان) نية.
زؤربةيان، بةكارهيَنانى توندوتيذيان دةطةرِاندةوة بوَ ئةم هوَكارة. بةلآم حالات هةبو ، هةرضةند كةميش
بو، لة ناو ئةو دايكانة دا كة مندالَى زؤريان هةبو، ميَردةكانيش يان هةر وةك هةمو ميَردةكانى تر
بوون، بةلآم ديسان ئةو دايكانة ثةنايان نة دةبرد بوَ توندوتيذى. ئةوان وا ثىَ
ئةضوو زؤر زيرةك بوون لة سىَ شت:
يةكةميان: ميهرةبانى خوَيان
بةكار دةهيَنا، وةك سةرضاويَكى طرنط بوَ
وةرطرتنى هيَزو ئةنرذى، لة هةمو حالةتيَك كة دةهاتة ثيَش ئةوان.
دووةميان: ئةو دايكانة لة سةرضاوةى ميهرةبانى خوَيان
هيَزى خوَكونترِؤلَكردنى خوَيان لىَ وةردةطرت. بؤية: لةحالاَتى تورِةبوون دا
تواناى خؤكونترِؤلَكردنيان لاواز نةدةبو.
ثيَيان دةكرا بةسةر تورةبوونةكةدا زالَبن، ئينجا بةو ريَطاية بة سةر هةموارةكة دا
زالَ دةبوون.
سيَيةميان: هيَزو طةرمى ميهرةبانى، لة جياتى لاوازى،
توانايان ثىَ ئةدا. واتة زؤر بة هيممةت و بة طةرمى و بة جدديةت سنور بؤ مندالَةكانيان
دا ئةنا. هيَزو تواناى ميهرةبانى سنور لةنيَوان دروست و هةلَة نة دةبةزاند. لة لاى
ئةو دايكانة هةلَة هةر هةلَة ية، و دروستيش دروستية. بوَية ئةبىَ سنور هةبىَ،
سنوريَكى زةق و بةرضاو لة نيَوان ئةو دوو حالةتة.
لة كاتى طفتوطوَكردن لة ناو رِاهيَنان دا دةرفةتم بة دايكيَك دا، بوَ ئةوةى
بة دريَذى باس لة سةربور و ئةزمونى خوَى بؤ بةشداربووان لة رِاهيَنان دا باكات. زؤر
بة ئاسانى ئةو دايكة ووتى: ((من ثيَم سةيرة ئيَوة دةلَيَن ئةطةر ئيَمة ليَيان (لة مندالَةكان
) نةدةين بة قسة مان ناكةن. من خوَم حةوت مندالَم هةية. نة قةوماوة جاريَك لة
جاران دةستم وةشاندبيَت سةر يةكيَكيان. هةر هةمويان بة قسةى من دةكةن. بضوكةكة
نةبيَت ئةوانى تر هةمويان دةرِوَنة قوتابخانةو لة دةرسةكانى خوَيان زيرةكيشن. واية
هةندىَ جار دةمةقالَى دةبيَت لة مالَىَ بةلآم هيض وةختيَك ليَدانم بةكار نةهيَناوة
بوَ ئةوةى دةمةقالَى ضارةسةركةم)).
ئافرةتيَك لةم دايكة بة خةبةر هات و ووتى: ((ئةوة ديارة ميَردةكةت زؤر
توندة و مندالَكانت لة و دةترسن بؤية بة قسةت دةكةن)). بةلآم، دايكةكة تةئيدى رِاى
ئةو ئافرةتة نةى كرد. ئينجا دةنطيَكى تر بةرز بوةوة ووتى: "شانست
هةية"!!
خالَيَكى ترى طرنط سةرنجى راكيَشام؛ دايكةكان كة زؤرينة بوون لة بةشداربوون
لة رِاهيَنانةكان دا، زياتر بة طةرمى، بة ثرسين و بة طفتوطووكردن، بة دواى ئةلتيَرناتيظى تر لة جياتى توندوتيذى
دةطةرِان. دايكةكان، زياترلة باوكةكان. ثرسياريان لةو باريةوة دةكرد و، زوتر قةناعةتيان دةهات.
توندوتيذى خوشك و برا
هةلَبةتة، نةمانتوانيوة ويَنةكى تةواو لة سةر ئةم توندوتيذية لة ناو كؤمةلَطاى
كوردستانيمان وةربطرين، بة ريَطاى ئةم ثايلوَتة. بةلآم، هةر هةمومان دةزانين: لة
غيابى دايك و باوك، ، خوشك و براى طةورة
بةرثرس دةبن لة مندالَةكانى بضووك تر لة خوَيان. ئينجا، رِةنطة، هةر ئةو بةرثرسية
ئةو مافة بة ئةوان(خوشك و براى طةورةتر) دابيَت لة كاتى ئةوان دةبينن كة ثيَويستة،
ئةو كاتة توندوتيذى بة كار بيَنن. لة وةلاَمى دايكان و باوكان لة ناو ئيستبيانى تايبةتى ثايلوتة كة
دا، هةر ضةند بة رِيَذةيةكى كةم، بةلآم بةرضاو دةكةوت كة توندوتيذى خوشَك و براى
طةورة دذ بة خوشك وبراى بضوك تر زؤر نامؤ نية.
توندوتيذى كةسى تر
بة طويَرةى ئةو هةمو طفتوطؤيةى لةنيَوان سةدان دايك و باوك لة رِاهيَنانةكانى
هةردوو ثايلوتةكانى 1 و 2 لة هةوليَر و لة
دهؤك ئةنجامدرا، توندو تيذى كةسى تر دذ بة مندالَ، جكة لة خوشك برا و مامؤستاى
قوتابخانة و جطة لة دةستيَوةردانى ثيَشوةخت، قبولَ نية. واتة دايك و باوك، سةرةرِاى ئةوةى برِوايان
بة توندوتيذى هةية، هةولَ دةدةن مندالَآنى خوَيان بثاريَزن لة توندوتيذى كةسى تر. زؤر
جار ئةو دايك و باوكانة بة خةبةر ديَن لة سةر ئةو توندوتيذييةى لة دةرةوة رِوبةرِوى
دةبن. زؤربةى ئةو توندوتيذية بريتية لة شةرِى مندالاَن دذ بة يةكتر. هةندىَ جار
ئةو جؤرة بةخةبةرهاتنة، طةورة دةبيَت و دةبيَتة شةرِ لة نيَوان مةزنان. مخابن، ئةم جؤرة شةرِ و
هةرايانة، هةندىَ جار، سنورى مةعقوليةت دةبةزيَنن و دةبنة هؤى خويَن رِشتن، كوشتن
و خويَندارى. ئةوة دةربارةى توندوتيذى
جةستةيى رِاستةوخوَ. بةلآم توندوتيذى دةرونى كةسى تر دذ بة مندالَ، هيض ثيوةرةكمان
نةدانرِابو لة ناو ئيستبيانةكةدا بو ئةوةى بتوانين ويَنيَك ليَى وةرطرين. تةنها
دةتوانين ئةوةى دووبارة بكةينةوة كة توندوتيذى دةرونى ثةسةند نةكراوة لة ناو كؤمةلَطاى
كوردستان دا. بةلآم ئةوة ئةو ماناية نا دات كة ئةو جؤرة توندوتيذية نية. ئةوةى بةر
طويَمان دةكةوت لة كاتى ئةنجامدانى ثايلوتةكان دةربارةى توندوتيذى دةرونى ئةوة بو
؛ كة هةندىَ لة مامؤستايان، ثاش ئةوةى ريَنماكانى وةزارةتى ثةروةردة توندوتيذى دذ
بة قوتابيان قةدةغة كرا، شيَوازى توندوتيذى جةستةيى خوَيان طورِيوة بة توندوتيذى
دةرونى. بةلآم ئةوةى سةرنجرِاكيَش بو دايك وباوكان داوايان لة بةريَوةبةرى
قوتابخانةكانى مندالَآنى خوَيان دةكرد، بو ئةوةى طوىَ بة ريَنماكانى وةزارةت نةدةن
و لة مندالَيان بدةن بو ئةوةى عاقلَ بن و دةرس بخويَنن. ئينجا لة نيَوةى رِاهينان
دا موحةيةر دةمانةوة و بة دوواى ئةلتيَرِناتيظ دةطةرِان.
توندوتيذى دذ بة مندالَ
مندالَآنى كوردستان لة سىَ جيَطاى سةرةكى رِووبةرِووى توندوتيذى دةبن.
جيَطاى يةكةم توندوتيذى جةستةيى ية لة ناو خيَزان بة ئامانجى دروستكردنى هزرو
رةفتارةكةى!! جيَطاى دووةم قوتابخانةية، ديسان بة ئامانجى باشتر ثةروةردةكردن و
بةعاقلَ كردنى. جيَطاى سيَيةم لة كؤلانىَ، كاتيَك لة طةلَ هاورِيَكانى بة شةرِ
ديَت.
مندالَ لة ناو ئةقلَى كؤمةلَطاى كوردةوارى دا
بة طويَرةى ئةو ويَنةيةى لة ناو رِاهيَنانةكان دا لة خةلَكمان وةرطرتية؛ مندالَ
لة ناو هةست و هزرى زؤربةى دايكان و باوكان لة ناو كؤمةلَطاكةمان، زةوق و خوَشية،
يان بارطرانية، لة جاتى ئةرك و بةرثرسى بيَت. وا ثىَ دةضيَت؛ مندالَ لة ناو
عةقليةتى كوردةوارى دا بةرهةمةكى عةرةزية. واتة؛ مندالَ شتةكة، سةرئةنجامى
زةوقيَك، ثةيدا دةبيَت نةك بة ثلاندانان و حةزكردن. ليَرةدا مندالَ زةوق و خوشية،
لو دايكان و باوكان، لة حالةتى خوشى وياريكردن دا. دةبينين؛ كاتيَك مندالَى بضوك
ساخلةم و بة كةيف بيَت، هةر لة بو زةوقى
خوَيان دايك و باوكى ئةو مندالَة، مندالَةكةيان نا خنة ناو جيَطاى خةوتن و نا نويَنن،
تاكو خويان خةويان ديَت يان مندالَةكة خةوضرِ ببيَت و بطرييَت.
زؤربةى دايكان و باوكان دةزانن زونوستن باشترة لو مندالَ لة ئةوةى
درةنط بخةوىَ، بةلآم ديسان ثيَكةنين و
قاقةى مندالَةكةيان وا زةوقيان ثىَ خوش دةبيَت تاكو بةرذةوةندى ئةو مندالَةيان لة
بةر ضاو نا مينيَت.
مندالَ، بة ثيَى بوضوونى زؤربةى ئةو دايك و باوكانةى بةشداريان لة رِاهيَنانةكان
و، طفتوطووةكان دا دةكرد ، زيندةوةرةكى زؤر
نةزانة! ثيَوةرى زانين و نةزانينى مندالَآنى ئةو بةريَزانة، تةنها ترازوى
بةراوردكردنةوةية لة طةلَ زانين و زانستى خوَيان. وا ثىَ دةضيَت؛ تةمةن و ئةزمونى مندالاَن
بةرضاو ناطرن. بؤية كاتيَك دةبينن مندالَةكانيان لة رِيَى ئةوان دةردةضن، ثيَيان
ناكريَت ئةو ضةندةيان ثىَ قبولَ بيَت. ئينجا يةكسةر ثةنا بو جوريَك لة جؤرةكانى
توندوتيذى دةبةن.
مافى هةرة سةرةكى و طرنطى ثيَشيَلَكراوى مندالَى كوردستان ئازاديةكةيةتى. مندالَ
ئازاد نية. مافى دةربرِينى راى خوَى نية ئةطةر نا تةبابيَت لة طةلَ رِاى دايك و
باوك ومةزناتى تر. مندالَى كورد، نة خواردنى خوَى هةلَدةبذيَرىَ و نة جلةكانى
خوَى. وا ثىَ دةضيَت؛ زؤربةى خيَزانةكان هةر هةقى لىَ ثرسين نة بة خوَيان و نة بة مندالَةكانى
خوَيان دةدةن.
مافى مندالَ، لة ناو عةقليةتى كؤمةلَطاى كوردةواريمان دا، بريتية لة دابينكردنى
خواردةمةنى، جل و بةرط، جيَطاى نوستن، ثارِاستن لة خةتةرى دةرةكى لة دةرةوى
خيَزان، ضارةسةركردن لة كاتى نةخوَشى
ئةودا. بةدةر لةم ماظانة، خيَزانى كوردةوارى، لة بةر كؤمةلَيك فاكتةر، ماظى تر لة
بؤ مندالَ لة قةلَةم نادات و ثةيرةوى ناكات.
بىَ بةهاكردنى مندالَ بة ريَطاى عةقليةتى ضين و ضينسازى خةلَكةكةمان، طةورةترين
سةرضاوةى زيانى دةرونية بو مندالاَن لة ناو كؤمةلَطاى كوردةواريمان دا. ئةطةر
ميوانةكان هةبن ئةوان ضينى يةكةمن لة نةرخ و بةهاثيَدان لة ناو خيَزان دا. ئةطةر
ميوان نةبن ثياوانن ضينى يةكةم، ئينجا ئافرةت بة ثلةى دووةم ديَن ثاشان مندالاَن.
نةك تةنها ئةمة، بةلَكو هةندىَ جار ئاذةلَ ثلةى سيَيةم لة مندالاَن وةردةطرن و مندالاَن
وةك كةرةستةكى كةم بةها دةكةويَتة ثلةى ضوارةم. ئةم ضةندة خوَى لة خوَى دا
توندوتيذى ية. جطة لةوةى كة خيَزانةكة دةبيَتة طورةثانى ثراكتيزةكردنى توندوتيذى جؤراوجؤرى
تر. مندالَ دوو كةرةت دةبيَتة قوربانى ئةو توندوتيذية. جاريَك دةبيَتة قوربانى
كاتيَك بة لةش و دةرونى خوَى دةبيَتة ئامانجى رِاستةوخوَى توندوتيذيةكة. جارى تر دةبيَتة
قوربانى كاتيَك خوَى فيَرى ئةو توندوتيذية دةبيَت.
كاتيَك مندالَ يان طةورة هةست بكات
بةهاى ئةو كةمترة لة بةهاى خةلَكيَكى تر، خوَى هةر ئةو بةهاية كةمة بة خوَى
دةدات نةك بةهايةكى ثتر يان باشتر.
"كةسيَتى مروَظ ثيَويستى بة طةشةى لاسايى نةويست
هةية كة
بة هوَيةوة بضيَتة ثيَكهاتةى كةسيَتييةوة بيَتة بةشيَك
تيايدا.
ئةوةش طومانى تيَدا نيية كة هةر مندالَيَك ثيَويستة
لاسايى كةسانى
تر بكاتةوة تا ببيَتة مروظيَكى تةواو. ئةم
لاسايى كردنةوة نةويستة طرنطة
بوَ بنياتنانى كةسيَتى مروَظ. ضونكة مروَظ ثيَى
هةلَدةستيَت بة بىَ ويست و
ئيرادةى خوَى... ئةو لاسايى كردنةوةية هةويَن و
كةرةستةى كةسيَتى
مروَظة...
كةسيَتى تاك كةسيَتييةكى طشتطيرة ثيَك هاتةيةكى طشتييةو
بةشةكانى
ثةيوةندييان بة يةكةوة هةية. وة كةسيَتى مروَظ طةشة
ناكات بة يارمةتى
دانى ناوةوةى نةبيَت"[13].
توندوتيذى دةرونى
خؤشبةختانة، وةك لة ثشتةواذةى ليَكؤلينةوةدا ئاماذةم ثىَ داوة، توندوتيذى دةرونى ثةسةند نةكراوة لة ناو عةقلى كؤمةلَطاى
كوردستانيمان دا. بةلآم ئةو نةثةسةندكردنة ماناى ئةوة نادات كة ئةو جؤرة
توندوتيذية نةبيَت. هةلَبةت هةية، بةلآم ثةسةند نةكراوة. واتة كةس دةست خؤشى لة
كةسيَك ناكات لة بةر ئةوةى كةسى دووةم فشارى دةرونى يان توندوتيذى دةرونى بة
كاهيناوة. كاتيَك دةبينين خةلَكيَكى زؤر ، بة ئاسانى و طةرمى دةست خؤشى لة كةسيَك
دةكات لة بةر ئةوةى توندوتيذى جةستةيى دذ بة مندالَيَك بة كارهيَناوة، لة بةر
ئةوةى ئةو مندالَة كاريَكى خراثى كردوة. يان كةسيَك دةستخؤشى لة كةسيَكى تر دةكات
لةبةر ئةوةى تولَة خؤى سةندوة.
توندوتيذى دةرونى زياتر لة نيَوان مندالاَن خؤيان ئةنجام دةدريَت. بة
طويَرةى قسةى كؤمةلَيَك لة و دايك و باوكانة: هةندىَ مندالَ زؤر بة سةختى دووضارى
ئةو طرفتة دةبن و زةرةر و زيانيَكى قولَيان ثىَ دةكةويَت.
ديسان لة قوتابخانة، هةندىَ مامؤستا بة زانينةوة توندوتيذى دةرونى
بةكاردينن و هةنديَكى تر بة نةزانينةوة ئةو كارة ئةنجام دةدةن. ئةم هةمو حالَاتانة
ثيَويستى بة ليَكؤلينةوةى زانستين. بؤ ئةوةى باشتر ثيَمان بكريَت دذ بة توندوتيذى
كار بكةين.
توندوتيذى جةستةيى
بةرِيَذةيةكى زؤر طةورة توندوتيذى جةستةيى بةرقةرارة لة ناو كؤمةلَطاى
كوردستان و لة ناو خيَزانى كوردةوارى دا[14]. ئافرةت و مندالَ ئامانجى
سةرةكى ئةو توندوتيذيةن. هةلَبةتة ناكريَت ئةم جؤرة توندوتيذيية لة رِةهةندى
ثةروةردةيى و هزرى جيا بكريَتةوة. فاكتةرةكانى توندوتيذى جةستةيى زؤرن. بةلآم
فاكتةرى هةرة طرنط فاكتةرى ثةروةردةيية.
هؤكارةكانى توندوتيذى جؤراوجؤرن، بةلآم ديسان ئامانجى سةرةكيةكةى دةطةريَتةوة بؤ
مةبةستى ثةروةردةكردن. ئةنجامدانى توندوتيذى جةستةيى بة كؤمةلَيَك شيَواز و كؤمةلَيَك
ئامراز ئةنجام دةدريَت. وةشاندنى دةست ، بةكارهينانى دار، ليَدان بة لاق، هةرضى بة
دةست كةوت و داخكردن و جؤرةكانى باوى توندوتيذين بة طويَرةى p1 و p2 . خؤشبةختانة حالاتى داخكردن بة رِيَذةيةكى
كةمن، ئةطةر بةراورد بكريَن ئةم هةمو توندوتيذية بةربةلاوة لة ناو كؤمةلَطاى ئيَمة
دا.
مافةكانى مندالَ لة ناو خيَزان
زؤربةى مافةكانى مندالَ لة ناو خيَزانى كوردةوارى دا، ثيَشيَلكراون و بةزركراون.
كاتيَك مندالَ بة كردةوة، وةك مروَظ، بة هاى نةبيَت، هةلَبةتة، ئةو كاتة، زؤرينةى
مافةكانى خوَى لة دةست دةدات. لة سيستةمةكى خيَزانى ئةوها دا مندالَ ناتوانيَت
هةست بكات كةوا لة لاى طةورةكانةوة، لة لاى دايك و باوكةوة كةسةكى خؤشةويستة.
كاتيَك ئةو هزرة لة لاى مندالَ دروست دةبيَت، هةست بة نا ئارامي دةكات و رِوو لة
رةفتارى شةرِةنطيز دةكات
و حةز لة سيستةمى خيَزان و كؤمةلَطا نا كةت. نةستى ئةو مندالَة ريَبازى
تةمةرِود ثيشان ئةدا و مندالَةكة بةرة بةرة ثةيرِةوى دةكات. ثةيوةندى و ئينتما بؤ
خيَزان و كؤمةلَطا لاواز دةبيَت. ئيتر نة حةزى لة مالَةوة دةبيَت و نة لة خةلَك و
نة لة دةرس و قوتابخانة. متمانةى ئةو مندالَة بة خؤ و بة خةلَكى ترةوة لاواز دةبيَت.
كةسايةتيةكى كةم هيَز و لاواز و لةكةدار بؤى دروست دةبيَت.
ئةو طلةييى و طازاندانةى بةر طويَم دةكةوت لةو هةمو دايك و باوكةى
بةشداربوون لة رِاهينانةكان دا ئةو ويَنةيةم بؤ دروست كرد كة بة رِيَذةكى بةرضاو مندالَآنى
ئةو دايك و باوكة هةست بة خؤشةويستى ثةيوةندى دايك و باوك ناكةن و متمانةيان بة
كةس نية. ديسان، وةك خويَنةرى بةريَز دةبينىَ، زؤر طرنطة ليَكؤلينةوةى زانستى لةم
بارةيةوة ئةنجام بدريَن.
توندوتيذى قوتابخانة
قوتابخانة مالَى دووةمى مندالاَنة بؤ فيَربوون و دووضاربوونةوة لة طةلَ توندوتيذى.
لة قوتابخانة، مندالاَن توشى توندوتيذى جؤراوجؤر دةبن، لة لايةن مامؤستاكانةوةو، لة
لايةن يةكتريةوة. واتة؛ مندالَ لة ناو ذينطةى قوتابخانةو ، بة رِيطاى هاتوضؤى
قوتابخانة توندوتيذى دذ بة يةكتر ئةنجام دةدةن. هةر لةو ذينطةيةدا مندالاَن فيَرى
توندوتيذى دةبن. بة طويَرةى ليَكؤلينةوةكانى زانستى،[15] لة ثاش خيَزان، قوتابخانة
بة ثلةى دووةم ديَت لة بو فيَركردنى مندالاَن بؤ توندوتيذى.
توندوتيذى ذينطة
ياريكردن، لة رِوى دةرونى و عةقليةوة، زؤر طرنطة بؤ مندالَ بؤ ئةوةى
بتوانيَت بة شيَويةكى ساخلةم (ساخ و سةليم) طةشة بة خوَى بدات. رِةخسانى دةرفةتى
ياريكردن ثيَويستة بؤ هةمو مندالاَن. كاتيَك ئةو دةرفةتة بؤ مندالَيَك يان كؤمةلَيَك
مندالاَن نة رِةخسىَ، ئةو كاتة زؤر مومكينة ئةو مندالاَنة وةك ثيَويست طةشة بة خوَ
وة نة دةن. مةحرومبوون يان مةحرومكردنى مندالَ لة يارى، خوَى لة خوَيدا جؤريَكة لة
توندوتيذى. سةرئةنجامة نيَطاتيظةكانى ئةو توندوتيذية مندالَةكان لة هةمو تةمةنى خؤيان دا دة ضيَذن.
رِوى كؤمةلآيةتى مندالَ زؤر لاواز دةبيَت. ديسان نةبوونى سةرطةرمى لة طةلَ
طةورةكان، وةك مةحروم كردنى مندالَ لة ضيروك، يان فلمى كارتونى طونجاو؛ وا لة مندالَةكان دةكات
تواناى دؤزينةوةى ريَطاضارة بؤ ئةو طرفتانةى، كة رِوو بة رِوو دةبن لة ذيياني دا، زؤر
سةخت دةبيَت.
ديسان ئةنجامدانى هةرجؤريَك
توندوتيذي لة ذينطةى مندالَ كاريطةرى نيَطاتيظى رِاستةوخوَى هةية لة سةر
ئةو مندالَة.
توندوتيذى مامؤستا
لة كوردستان، مامؤستاكان بىَ بةش و مةحرومن لة بةشةكى طةورة لة مافةكانى
خوَيان. مةنهةجى ئامادةكردنيان (ئامادةكردنى مامؤستايان) بة شيَوةيةكة، نويَبونةوة
بة خوَوة وةر نة طرتوة. ئةم حالَةتة مامؤستاكان مةحروم دةكات لة ليَكولينةكانى
زانستى نوىَ، لة بوارى ثةروةردةدا. ديسان سيستةمى قوتابخانةكان بة شيَوةيةكن هةموو
بارطرانى هةر لة سةر شانى مامؤستاكان دةميَنيَت. جطة لة وةى زؤربةى جاران ذينطةى
قوتابخانة زؤر طونجاو نية بؤ ثةروةردةكردن. زؤربوونى ذمارةى قوتابيةكان و نةبوونى
جيَطاو رِيَطا لة مامؤستا دةطريَت بة شيَوةيةكى تةواو دةرس بدات. سيستةمةكة بةو
شيَوة نية خيَزانةكانى قوتابييانةكان ضالاكانة بتوانن هاوكارى قوتابخانة و مامؤستاكان
بن. جطة سةرةرِاى ئةوة، زؤر لة مامؤستاكان لة طرفتارى جؤراوجؤرى ؤمةلآيةتى و
ئابورى دةنالَيَنن. ئةبىَ لة بيرمان نةضيَت، مامؤستا خوَى هةر لة مندالَيةوة فيَرى
بةكارهيَنانى توندوتيذى بوة, و هيَشتا ئةلتيَرِناتيظى تر ثيشانى نةداوة. ئينجا
دةمانةوىَ حالَى مندالاَن لة قوتابخانةكان ضؤن ضؤنى بيَت. هةلَبةت بةكارهيَنانى توندوتيذى
دةبيَتة ئامرازى سةرةكى ثةروةردة لةم حالَةتةدا و لة ذينطةيةكى ئةوها دا. هةر
ضةندة وةزارةتى ثةروةردة رِيَنمايى طونجاو لةم بارةيةوة دةركردوة. و بة ثيَى ئةو
رِيَنمايانة، بةكارهيَنانى توندوتيذى لة لايةن
مامؤستاوة، لة ثرِؤسةى ثةروةردةكردنى قوتابيان دا، قةدةغة كراوة بةلآم،
واثىَ دةضيَت، هةندىَ لة مامؤستاكان ثيَيان سةختة ثةيرةوى لةو رِيَنمايانة بكةن.
هةنديَكى تر لةو مامؤستا بةريَزانة تةنانةت شيَوازى بةكارهينانى توندوتيذى يان
طورِيوة!!
بةلآم زؤرينةى مامؤستاكان، ثةيرِةوى رِيَنمايةكانيان كردوة.
ليَرة دا، ئالَؤزيةكى نوىَ، لة سةرةنجامى ئةم ئالَوطؤرِيية سةر هةلَدةدات.
كاتيَك لة قوتابخانة بةكارهيَنانى توندوتيذى قةدةغةكراو بيَت، بةلآم لة مالَةوة،
لة ناو خيَزان و لةهةمان كات دا، بةكارهيَنانى توندوتيذى بةرقةرار بيَت، ناضار
ناهاوسةنطيةك دةكةويَتة نيَوان ئةم دوو ثرؤسةى ثةروةردة دا، واتة لة ناو خيَزان لة
ناو قوتابخانة دا. ئةو كاتة، ئةطةر مندالَ قوتابى بيَت، نا ضار دةبيَت، لة يةك رِوَذ
دا، دوو كةسايةتى بة خوَ وة ببينىَ. يةكيَك لة مالَىَ و هى تر لة قوتابخانة. هةلَبةت،
ئةم ضةندة بة دةورى خوَى كارةكى نيَطاتيظانة دةكاتة سةر مندالَةكة و ثيَكهاتةى
كةسايةتيةكةى!
توندوتيذى هاوريَكان
هوَكارى بةرقةراربوونى توندوتيذى بة رِيَذيةكى بةرز لة ناو خيَزان بوةتة هوَى
ئةوةى مندالاَن لة دةرةوةى مالَةوة، لة طةلَ يةكتردا بة ئاسانى ثةنا بؤ توندوتيذى
ببةن. يةكةمين ئالتيَرناتيظ بيرى لىَ بكةن كاتيَك ويستيان طرفتةك ضارةسةر بكةن،
ئالتيَرناتيظى توندوتيذى ية. ئةمة لة بةر ئةوةى خودى طةورةكان لة دةوروبةرو لة ناو
ذينطةى كؤمةلاَيةتى ئةم ئازيزانة ئةم ئالتيَرناتيطة نارِةواو ثاشكةوتوانة بة
كارديَنن. مندالَيش لة ذينطةى خوَى فيَر دةبيَت و ثةيرِةوى دةكات.
بة ثيَى ئةو ئاطاهيانةى لة قوتابخانةكان و لة دايك و باوكانى بةشداربوو لة ؤرك
شؤثةكانمان دا، بةداخةوة، بؤمان دةركةوت مندالَةكان، بة ثيَضةوانةى طةورةكان، زو
زو ثةنا دةبةن بؤ ئةنجامدانى توندوتيذى دةروونى. بة ثيَى هةمان سةرضاوةكان، ئةم
جؤرة توندوتيذى ية زياتر لة ريَطاى هات و ضؤى قوتابخانة ئةنجام دةدريَت. بة شيَوةى
كلةيى زؤر كةس لةو دايك و باوكانة ئةم طرفتةيان هيَنا زمان.
هةندىَ لة دايك و باوك، كاتيَك دةبيستن مندالَةكةيان لة طةلَ مندالَيَكى تر بة
شةرِ هاتية، ئةوانيش بة دةروى خوَيان يةكسةر منالَةكة دةخةنة ناو توندوتيذيةكى تر،
وةك رِيَطاضارة بؤ ئةوةى ئةو مندالَة ضيتر شةرِ نةكات.
هةنديَكى تر، لةطةلَ مندالَى خوَيان دةكةونة هةرا و، دةكةونة جويَن دان بة
خةلَكى تر بؤ ئةوةى بةو شيَوة مندالَى خوَيان ثةروةردة بكةن، كة شةرِى خةلَك
بكةن!!
ئامانجى تويَذينةوة
ئامانجى سةرةكى ئةم تويَذينةوة ئةوة بو؛ بزانين بةم شيَوة رِاهيَنانة، بة
تةكنيكى moral training ضةند طؤرِانكارى، لةرِوَى
تيؤريةوة، لة هزرو بيروبوَضوونى ئةو دايك
و باوكانة دةبيَت، دةربارةى، برِوابوون و ئةنجامدانى توندوتيذى لة ثرؤسةى
ثةروةردةكردنى مندالاَن دا.
هةلَبةتة، دةزانين: طوَرِانكارى تيؤرى مةرج نية ببيَتة طوَرِانكارى لة كردةوة.
بةلآم دةكريَت، بة قوناغيَكى تر، ئةو تويَذينةوةش بكريَت. بةلآم ثاش ئةوةى دةبينرِيَت
لة رِوى تيؤريةوة طؤرِانكارى بةرضاو لة بيرو هزرى خةلَكةكة بةدةستةوة ديَت.
ئاميَرى تويَذينةوة
1.
تويَذةرى
كؤمةلآيةتى
ئاميَرى سةرةكى تويَذينةكة دةستةيةك لة تويَذةرانى كؤمةلآيةتى بوون. ئةم
بةريَزانة ماوةيةك بو سةرقالَى فيَربوونى مةتودى art بوون. MT ثروطراميَكة لة ثروطرامةكانى ئةم
مةتودة. بؤية ئةم تويَذةرانة وةك ثراكتيكيَك بويان لة قةلَةم ئةدرا. ليَرةدا ئةو
كةم و كورِيانةى كة دةهاتنة ثيَش تىَ دةطةيشتين و بؤية هةست بة مانديبوونمان
نةدةكرد. جهودى ئةو هةمو بةريَزانة زؤر طرنط و بة نرخ و بة بةهابوون، بؤ سةركةوتنى
ئةم ليَكؤلينةوةية.
2.
ئيستبيان
ئاميَرى دووةمى ليكوَلينةوة بة شيَوةى ئيستبيان بو لة قةوارةى فؤرِمى
تايبةت دا. فؤرِمةكة سىَ بةشى سةرةكى بةخؤوة طرتبو. بةشى زانيارى طشتى، بةشى ضؤنيةتى
فكركردن لة ثيَش رِاهيَنان و، ثاشان بةشى فكركردن لة ثاش رِاهيَنان.
هةولَ درا فؤرِمى ئيستبيان، ضةند بكريَت ئاسان و زةلال بيَت. بةلآم ديسان
ضاوثيَكةوتن لة كاتى ثرِكردنى فؤرِمةكة، كاريَكى بنةرِةتى بو. هةرضةندة خةلَكيَك
هةبو دةيان ويست خوَيان ئيستبيان ثرِ بكةن. بةلآم هاوكارى ثيَويست لة نزيكةوة
ثيَشكةش كرا.
رِؤلَى ضاوثيَكةوتن
ضاوثيَكةوتن مةتودى سةرةكى بو لةم ليَكؤلينةوة ية دا. هةلَبةتة، رِؤلَى ئةو
كةسةى ضاوثيَكةوتنةكة ئةنجام دةدات زؤر طرنطترة لة خودى ئيستبيانةكة.[16]زؤربةى ئةو بةريَزانةى بةم
كارة هةلَساون شارةزايةكى زؤر فراوانيان نةبو لةم بوارة دا. ئيشةكة زياتر سةخت و
ثروفيسيونيَل بو لة بةر ئةوةى دوو لاى زؤر طرنط
بة خؤوة دةطريَت. هةردوو لاكةش ثةيوةستن بة ئةتيكةوة. كاتيَك لة كةسيَك
بثرسين: (ئايا لة مندالَانى خوَت دةدةى؟) ئةوة سنورى مؤرِال بة شيَوةك لة شيَوان
دةبةزيَنين. ديسا بة هةمان شيَوة سنورى ثاوانى كةسى تر دةبةزيَنين كاتيَك ليَى
دةثرسين: (ئايا لة مندالَيت ليَدراوى؟). ئيتر هةر جؤريَك بيَت كاتيَك ثرسيار بة
دواى وةلاَميَك دةطةرِيَت زؤر ثةيوةست بيَت بة كةسايةتى مرؤظة وة، يان بةستراو
بيَت بة ذيانى شةخسى ئةو مروَظة، ئةو كاتة بمانةوىَ يان نةمانةوىَ خوَمان دةخةينة
ناو بازنى ثاوانى ذيانى خةلَك.
لاى دووةم ديسان سنورى ثاوانى كةسى بةرانبةر دةبةزيَنىَ لةبةر ئةوةى ضؤنيةتى رِةفتاركردن
لة طةلَ مندالَ بة شيَوةيةكى زؤر زةلال ئاستى فكرى و رؤشنبيرى و ئاستى تواناكانى
ثةروةردةيى ئةو كةسة بة دى دةكةويَت.
هةمومان دةزانين ئةنجامدانى ضاوثيَكةوتن بة شيَوةيةكى زانستيانة و بةهرةدار
خوَى لة خوَى دا هونةريَكة و تواناو زانستى ضاكى دةويَت. ئينجا كاتيَك بابةتى
ضاوثيَكةوتن بةم شيَوة بيَت، هةلَبةتة سةخت ترو سةخت تر دةبيَت.
تةوةرةكانى تويَذينةوة
دةكريَت تةوةرةكانى ليَكؤلينةوة دابةش بكريَن بو دوو تةوةرى سةرةكى بةلآم
بةيةك ناوةرِؤك. تةوةرى يةكةم خويَندنةوةى هزرى بةشداربووان دةربارةى بةكارهيَنانى
توندوتيذى دذ بة مندالَ لة ثرِؤسةى ثةروةردةكردنى دا. ئينجا تةوةرى دووةم دةمان
ويست هزرى هةمان كةس بخويَنين دةربارةى هةمان بابةت لة ثاش رِاهيَنان. واتة: دةمان
ويست وةلاَمةكى زانستى بو ثرسيارى سةرةكى ليَكؤلينةوةكةمان بة دةست بخين. لة فؤرِمى
ئيستبيان بة دوواداضوونةكى فراوان بو ثيَكهاتةى هزرى توندوتيذى و ضؤنيةتى
بةكارهيَنانى لة لاى بةشداربووان، ثلان كرابو. هةندىَ جار هةندىَ لة بةشداربووان
دووضارى دوودلَى دةبوون. ئايا وةلاَمى رِاست بدةن يان نة. ئةو كاتة ثيَويستيمان بة
كادرى ضاوثيَكةرى ثروفيسينيَل بو. دةكرا بة هةبوونى ئةو جؤرة كادرة بة تواناية
ئاسانتر وةلاَمى ثرسيارةكان بة شيَوةيةكى دةقيق و رِاست دةستمان بكةويَت. هةلَبةتة
مةبةستمان ئةوة نية ئةم وةلاَم و سةرئةنجامةى ئةم ليَكؤلينةوة بةدةستةوة هيَناى نا
رِاست و نا دةقيقة. بةلَكو بة عةكسةوة. دةكريَت ئةم ليَكؤلينةوة ببيَتة بنةرِةتةكى
طونجاو بو ئةنجامدانى ليَكؤلينةوةى تر دةربارةى هةمان بابةت.
كاتيَك هةولَ ئةدةين فةلسةفةى خةلَكى خوَمان بخويَنين دةربارةى
بةكارهيَنانى توندوتيذى دذ بة مندالَ لة ثرِؤسةى ثةروةردةكردنى دا، دةبىَ دةرفةت
برِةخسىَ بو ئةوةى ئةم كةسانة ثةيوةندى بة خوةوة بكةن. سةر لة نوىَ ئةو فةلسةفةية
بنرخيَنن. ديسان ئةبىَ
خويَندنةوةى ئةو فةلسةفةية بة شيَوةك بيَت بكريَت دريَذةى ثيَكهاتةكةى
زةلال و بةرضاوبن. ئةطينا تيطةيشتنى ئيَمة زؤر تةواو نابيَت. ئةو كاتة ريَطاضارةى
طونجا بة سةليقةو لوقى طونجاو ثةيادة ناكريَت .
ئينجا هةر لة بةر ئةم ضةندة هةولَمان داوة ئةم لا يانة لة تةوةرى توندوتيذى
دذ بة مندالَ لة فةلسةفةى بةشداربووان دا
ببينين بؤ ئةوةى ليَكؤلينةوةى تر لة سةر ئةم ليَكؤلينةوة ئةنجام بدريَت.
-
برِوابوون
بة سودى توندوتيذى دذ بة مندالَ لة ثرِؤسةى ثةروةردةكردنى دا.
-
لة
رِوى ثراكتيكةوة ئةو كةسة تا ض رِادة ئامادةية كار بةو فةلسةفة بكات، لة ذيانى
رِوَذانةى خوَى دا.
-
ضةند
زو ثةنا بوو مةتودى توندوتيذى دةبات
-
ضؤنيةتى
بةكارهيَنانى توندوتيذى و ضى بةكار دةهيَنرِيَت
-
ئةو
كةسة ضؤن هةست دةكات لة ثاش بةكارهيَنانى توندوتيذى
-
ضى
بةكارهيَناوة لة ئةنجامدانى توندوتيذى
·
ترساندن
بة قسة
·
ترساندن
و دةست وةشاندن
·
بةكارهيَنانى
دار بؤ ليَدان
·
بةكارهيَنانى
دةست و ثىَ لة ليَدان
·
هةرضى
بةدةست كةوت
·
بةكارهيَنانى
داخكردن
-
حالاتى
برينداربوونى مندالَان لة ذيَر ثرِؤسةى توندوتيذى دا، لة ض ئاستيَك دا بوون و بة ض
رِيَذةيةك بوون
-
ئايا ئةو
دايكة يان باوكة خوَى دووضارى توندوتيذى بوة لة تةمةنى مندالَى خؤيدا. ئةطةر
بوبيَت ، بة دةستى كىَ
·
باوك
·
دايك
·
برا
·
خوشكى
طةورة
·
كةسى
تر
-
ديسان
ويستومانة رِيَذةى ئةوانةى دةيانةويَت فيَرى مةتودةكى نوىَ ببن بؤ ئةوةى بتوانن مندالَانى
خوَيان بة جوانى ثةروةردة بكةن بة بيَى ئةوةى ثةنا بؤ توندوتيذى ببةن.
هةروةها لة ثاش ئةنجامدانى رِاهيَنان، هةولَمان
داوة، هةستى بةشداربووان بخويَنين بؤ ئةوةى بزانين بة ض رِيَذةيةك هةستيان بة
سوودوةرطرتن دةكةن. ديسان ويستمان بة ضؤنيةتى
ئةو ضةندة، ئاشنا ببين و، نيازى ئةوانيش وةك خوَيان دةهيَننة زمان، بةرضاو بطرين .
كات و جوغرافياى تويَذينةوة
تةنهنا لة ناو خودى شارةكانى هةوليَر و دهؤك ليَكولينةكةمان ئةنجامداوة. لة
هةوليَر روبةرى ئيشكردن ئةم ضوار قوتابخانة، بة ثيَى هةلَبذاردةى ثةروةردةى
هةوليَر، بة خوَ وة وة طرت: قوتابخانةكانى سةرةتايى (هيَذا، هةذار، بتويَن و
برايةتى).
لة دهؤك قوتابخانةكانى سةرةتايى( ئالا، زانيارى، شرين و هةلَطورد،) هاوكارى
ئةنجامدانى ئةم ثايلوتة بوون. بةشيَكى ليَكؤلينةوة لة وةرزى بةهار و بةشى تر لة
وةرزى ثاييز ئةنجام درِان. هةندىَ رِاهيَنان لة ثاش نيوةرِؤ ثةيادة كران و هةنديَك
لة كاتى بةيانى. زؤر طرنطى مان بة كاتة كة نةدا. زياتر ويستمان خوَمان لة طةلَ بارودوخى
قوتابخانة بطونجيَنين. ئةوةى طرنط لاى ئيَمة ئةوة بو لة ناو ذينطةى قوتابخانة هةمو
رِاهيَنانةكان ئةنجام بدةين.
ئيستراتيجى
تويَذينةوة
أ. ئيستراتيجى تيؤرى
لة قوناغى تيؤرى دا، لة ثلانى ليَكولينة كة دا ، سىَ ثرسيارى سةرةكى مان دارِشت
بة ئوميدى ئةوةى ئةنجامى ليَكؤلينةوة وةلاَمى زانستيمان بة دةست بخات. ئيستبيانةكة
زياتر لة بيست كةس بةسةرداضوون. ديسان دةكرا كةم وزياد بكريَت. بةلآم برِوامان وا
بو كة بةو ئيستبيانة دةكريَت وةلاَمى ثرسيارةكان بة دةستةوة بيَنين. هةلَبةتة،
دةكريَت ئيستبيانة كة فراوانتر و فراوانتر بكريَت. بةلآم طرنطى سةرةكى لة كارى
عةمةلى داية. ئَيَمة لةو قةناعةتة نةبووين كة سىَ ثرسيار بؤ ليَكؤلينةوةكى زانستى،
يانى ئةنجامدانى، بة شيَوةيةكى عةمةلى، سىَ ليَكؤلينةوة لة هةمان كات دا، بة شيَوةيةكى
دروست و زانيارانة ئةنجام بدريَن.
ب. ئيستراتيجى بةكارخستن
لة رِيَورِةسمى بةكارخستنى ليَكؤلينةوة دا. هةولَى جددى مان دا بؤ ئةوةى
بتوانين وةلاَمى هةرسىَ ثرسيارة سةرةكيةكة ثةيدا بكةين. بةلآم بةداخةوة زو
طةيشتينة ئةو قةناعةتة كة ئةو كارة زؤر سةختة لة هةمان كات ئةنجام بدريَت. لة رِاستى
دا دةكرا بة شيَوةك لة شيَوان ئةنجام بدريَت. بةلآم مصداقيةتى ئةو وةلاَمة لة رِوى
زانستيةوة دةكةوتة ناو بازنى طومانةوة. لةبةر ئةوةى ثرسيارى سةرةكى خوَى لة خوَى
دا هةمو سةرنج و هةمو ئيَنرِذى بؤ خوَى رِادةكيَشا. هاورِدان بة ثرسيارةكانى تر.
ثلانى تر و كاتيَكى ترى دةويست. بؤية تةنها لة رِاهيَنانيَك دا لة كؤى هةشت رِاهيَنانى
سةرةكى بة دواى ديتنى ضؤنيةتى طاريطةرى رِاهيَنانةكانى دليماكان لة سةر ثوبليك
(المتفرجين) بوين، بةو قةناعةتة طةييشتبووين، كة دوو ثرسيارى دووايى ئيَنرِذى تر و
كاتيَكى ترى دةيةويَت، يةكسةر دةستمان لةبةشيَكى ثلانةكة هةلَطرت بؤ ئةوةى
نةجاحةتى ثروذةكة مسؤطةر بكريَت. واتة: بةشيَوةيةكى رِيَك وثيَك وةلاَمى ثرسيارى
يةكةم بة دةستةوة بيَنين. ثرسيارةكةش ئةوة بو وةك ئاماذةمان ثىَ داوة، ئايا
دةكريَت بة رِاهيَنان و تاكتيكى ثرؤطرامى MT بيروبؤضوونى خةلَكةكةمان، دةربارةى توندوتيذى دذ بةمندالَ لة ثرؤسةى
ثةروةردةكردنى دا، بطؤرِدريَت؟
سامثلَى تويَذينةوة
هةولَمان داوة سةمثلى ليَكولينةكةمان بة ريَذةكى طونجاو بيَت. لة لايةكةوة
تواناى كؤنترِؤلَمان لة سةر ثرِؤسةى ليَكؤلينةوة لة دةست نةدةين. لة لايةكى ترةوة؛
هةولَمان داية مةرجةزانستيةكان ثرِ بكةينةوة بؤ ئةوةى ئةو سةرئةنجامانةى بة
دةستةوة ديَنين زانستى بن و جيَطاى برِوامان بن. بنةماى ثلانى رِيَذةى سةمثل لة
سةر ئةساسى ذمارةى قوتابخانةكانى سةرةتايى كة هةن لة ناو شارةكانى هةوليَر ودهؤك
دانرا. بة هةماهةنطى لة طةلَ دام و دةزطاى بةرثرسن لة قوتابخانةكان وثرِؤسةى
ثةروةردة، لة هةر شاريَك لةو هةردوو شارانة ضوار قوتابخانة لة ضوار طةرِةكى جؤراوجؤر
لة هةر شاريَك دةستنيشان كران، بة بىَ ئةوةى بزانين ذمارةى قوتابيان لة ناو ئةو
قوتابخانانة
بة ض شيَوةكة. ئينجا لة هةر قوتابخانةيةك لةو قوتابخانانة يةك ثؤل، ثؤلى
ثيَنجةمى سةرةتايى دةستنيشان كرا، ديسان بيَى ئةوةى بزانين ذمارةى قوتابيان، يان
دايكان و باوكان ضةندة. لة ناو شارى هةوليَر كؤى قوتابخانةكانى سةرةتايى، بة ثيَى
ئةو ئامارانةى بة دةستمان طةييشتوون، 171 قوتابخانةية، لة كوى 106 قوتابخانةى
ثةروةردةى يةك و، 65 قوتابخانةى ثةروةردةى دووى هةوليَر. لة ناو شارى دهؤك 138
قوتابخانةية. واتة: رِيَذةى سامثلى قوتابخانةكانى وةرطيراو بو ئةنجامدانى رِاهيَنانةكان،
لة هةوليَر دةكاتة 02,3% و، لة دهؤك دةكاتة 02,8%. بة تيَكرِايى دةكاتة 02,5%.
ئينجا رِيَذةى ثولى وةرطيراو لة هةر قوتابخانةيةك دا دةبيَتة 1/6. لة بةر ئةوةى
قوتابخانةكانى سةرةتايى لة شةش ثول ثيَك ديَن و، لة هةر قوتابخانةيةك تةنها ثولى
ثيَنجةم وةرطيراوة. واتة رِيَذة كة دةكاتة 16,6% لة هةر قوتابخانةيةك داو ، رِيَذةكة
بة تيَكرِاييش نا طؤرِدريَ و بة هةمان شيَوة دةبيَت.
ثولى ثيَنجةم هةلبذيَردرا لة بةر ئةوةى وا فكرمان كرد: لةو تةمةنة دا،
واتة، 10 – 11 سالَ، مندالَى كورد زياتر رِوبةرِوى توندوتيذى دةبيَت. بةلآم
ناشزانين ئايا ئةم بؤضوونة دروستة يان نة. بؤية، ئةم ذةندةش بوارةكى ترة و
ثيَويستة ليَكؤلينةوةى زانستى بؤ ئةنجام بدريَت .
ميَتودى تويَذينةوة
مةتودى ضاوثيَكةوتنمان لةم ليَكؤلينةوة دا بةكار هيَناوة. لة بةر ئةوةى
ثيَمان واية بة دةستثيَكردنةكى ئةوها دةتوانين لة ليَكؤلينةوةكان دا قولَ ببينةوة.
ضونكة ضاك دةزانين بة ئةنجامدانى تةنها يةك ليَكؤلينةوة ناكريَت باسيَك يان
بنةمايةكى زانستى بؤ دارِشتنى ثرَوطرامةكى ضرِوثرِ و كاريطةرى ضاكسازى، دابنرِيَت.
لةم مةتودة دا نةوعيةتى ضاوثيَكةوتن، بة شيَوةى سيستةم، رِةضاو كراوة. ديسان
كةسانى كة ضاوثيَكةوتن ئةنجام دةدةن. ضوارضيَوة لة فؤرِمى ئيستبيان دارِيَذراوة. هةولَمان
داوة ئةو ثيَناسانةى هةلَمانبذاردوة بؤ ئةم ليَكؤلينةوة طونجاو بيَت بؤ ئةوةى
شيَوازيَكى زانستى بة شيَوةى سيستةم بمان داتىَ. لة بةر ئةوةى وةك مةعلوم بو هةمو
كةس: ليَكؤلينةوةى زانستى، زانست دةداتة دةست و، ئةو زانستةش زانستةكى نوىَ ية.
ئيستراتيجى ضارةسةركردنى كيَشةكان
هةر لة سةرةتاوة داواى هاوكاريمان لة بةرِيَوةبرايةتيةكانى ثةروةردةى هةوليَر
و دهؤك كرا. بة هةماهةنطيةكى زؤر باش ريَطا لة زؤربةى طرفتةكان طيرا. دابينكردنى
جيَطاى طونجاو بؤ رِاهيَنانةكان و تةبليغكردنى خةلَكةكة بؤ ئةوةى بةشداربن لة رِاهيَنانةكان
دا، كيَشةو طرفتى سةرةكيمان بوون. قوتابخانةكان، دريَغيان نةكرد و ئةو دوو
كوَسثةيان، بة باشترين شيَوة ضارةسةر كرد.
حالَةتى قبولَ نةكردن لة بةشداريكردن دا لة ناورِاهيَنانةكان دا ، نةهاتة
ثيَش. بة ثيَضةوانةوة. خةلَكةكة زؤر ثيَيان خؤش بو ، سوثاسيان كردين لةبةر ئةوةى
دةرفةتى وامان بؤ رةخساندن ئةو طفتوَطووة ئةنجام بدةن و، داخوازيان هةبو هةميشة ؤرك
شؤثى ئةوها هةبىَ!
ديسان حالاتى طرذى، كة بة رِيَذةكى كةم ثيَشبينى دةكرا، بيَتة ثيَش. بةلآم،
خوَشبةختانة رِوى نةدا. سةرةرِاى ئةوةى بيرو بؤضؤنى جياجيا هةبوون. واتة ثرؤسةى
طفتَوطووكردن بة شيَوةيةكى ديموكراسى زؤر بة جوانى بة ريَوة ضو.
ئةناليس و سةرئةنجامةكانى تويَذينةوة
ئةنجام و تاووتوبَكردن
(1. ويَنةهيَلكارى
بةدياركردنى رِيَذةى نيَر و مىَ لة بةشداربووانى رِاهيَنانةكانى هةردوو
ثايلوتةكان لة هةوليَر و لة دهؤك)
P2 P1


ئةوةى سةرنجرِاكيَش
بو زؤربةى بةشداربووان لة رِاهيَنانةكان دا ئافرةت بوون. ئةوان، زؤر بة حةماسةوة
دةكةوتنة ناو طفتوَطووكردن. بة ثيَضةوانةى ئةوان، ثياوان بة ئاسانى نة دةكةوتنة
ناو طفتوطوَ ، ديسان باس لة ئةزمونى خوَيان نة دةكرد ئةطةر ليَمان بثرسيبان! بةلآم
ئافرةتةكان زؤر بة خوَليَبوردةيى ية وة ئةزمونى خوَيان دةهيَنا زمان. هةبو باس لة
داخكردنى مندالَى خوَى بكات و هةش بو بلَيَت نةبوة جاريَك توندوتيذيم لة طةلَ مندالَةكانم
بة كار هيَنابيَت.
ديسان ئافرةتةكان زؤر
ثرسياريان دةكرد و، لة رِاهيَنانةكان دا هةولَى خوَيان دةدا ئةو رِؤلَة بنويَنن
ئةوةى ثيَيان دةسثيَردرا.
(2.
ويَنةهيَلكارى بةدياركردنى ذمارةى ذورةكانى خانوةكانى بةشداربووان لة رِاهيَنانةكان
دا لة هةوليَر P1 )
P1

(3. ويَنة هيَلةى بةدياركردنى ذمارةى ذورةكانى خانوةكانى بةشداربووان لة رِاهيَنانةكان
دا لة دهؤك)
P2
جوَرو ذمارةى ذورةكانى خانوةكانى بةشداربووان لة رِاهيَنانةكان دا، وا ثىَ
دةضيَت طؤرِاون ئةطةر بةراورديان بكةين لة طةلَ هى باب و باثيران لة دىَ. بةلآم
ديسان زؤربةى زؤرى ئةم خيَزانانة لة خانوى ناطونجاو دا دةذين ئةطةر ذمارةى
ئةندامانى مندالاَن و خيَزانةكة بةرضاو بطرين. هةلَبةتة خانوى ناطونجاو دةبيَتة
هوَى نارِاحةتى و نيطةرانى و توندوتيذى لة ناو خيَزانةكةدا. مندالَ لة ذينطةى
ناطونجاو دا ناتوانىَ ئاسودة ببيَت و ناتوانىَ ئاراميش بيَت.
(4. ويَنةهيَلكارى بةدياركردنى رِيَذةى هةبوونى زياتر لة يةك كابانى
لة ناو يةك خيَزان دا لة P2)

(5. ويَنة هيَلكارى بةدياركردنى رِيَذةى هةبوونى زياتر لة يةك
كابانى لة ناو يةك خيَزان دا لة P1)
هةلَبةت، هةمومان
دةزانين ئايينى ئيسلام لة بؤ ثياوان حةلاَل دةكات زياتر لة يةك ذن مارة بكات لة
هةمان كات دا. ديسان ئيَمة دةزانين زؤر جار لة بةر ئةم هوَية توندوتيذى لة ناو ئةو
جؤرة خيَزانانة ثةيادة دةبيَت. بةلآم نازانين ئايا بة ض رِيَذةيةك ئةو توندو تيذى
ية هةية. هةولَمان نةداوة تةركيزيَك بخةينة سةر ئةم بابةتة. لة بةر ئةوةى
ثيَويستة، لة بةر بلاَوةى توندوتيذى لة ناو كؤمةلَطاى ئيَمة دا، ليَكؤلينةوةكانى زؤر
فراوان و جؤراوجؤر ئةنجام بدريَن بؤ ئةوةى بة شيَوةيةكى ثيَويست لة كؤمةلَطاى خوَمان بطةين و ثلانى دروست و طونجاو بؤ طةشةثيَدانى
و ضارةسةركردنى طرفتةكانى ئامادة بكريَت و ئةنجام بدريَت.
لةم دوو هيَلكارية دا دةبينين جياوازيةك
بةرضاو نية لة نيَوان شارةكانى هةوليَر و دهؤك. لة كوَى 117 خيَزان، لة هةوليَر كة
وةلاَمى ئةم ثرسيارةيان داوة تةنها 11 خيَزان دوو كابانى بوون. واتة بة رِيَذةى نزيكةى 09% دوو كابانى بوون.
بة هةمان شيَوة لة دهؤك لة كوَى 81 خيَزان تةنها 8 خيَزان دوو كابانيان هةية. واتة
ديسان رِيَذةكة نزيكةى 09% دةكات.
(6. ويَنةهيَلكارى بة
دياركردنى تةمةنى بةشداربووان لة رِاهيَنانةكان دا)
بة ثيَويستمان زانى، هةر بؤ نمونة، ويَنةهيَلكاريةك بخةينة بةرضاو بؤ ئةوةى
بزانريَت: خةلَكيَك لة ض جؤرة تةمةنيَك دا تيَكةلاَوى رِاهيَنانةكانى MT بونة.
ئةوةى دلَخوشكةر بو ئةوانةى سةرةوةى سى سالَى دا ضالاك تر بوون لة طفتوطووةكان
دا. بةلآم ديسان ئةوانةى تر جوان بىَ دةنط نة دةمانةوة. بةلآم زياتر شةرميان ثيَوة
ديار دةكةوت، بة تايبةت لة سةرةتاى رِاهينانةكة دا.
تةمةنى بةشداربووانى رِاهيَنانةكان لة شارى دهؤك، زؤر نزيك بو لةوانى
بةشداريان كرد لة ثايتةختى كوردستان هةوليَر. نةمان ويست بكةوينة ناو
ئةناليسةكردنى ئةو هةمو تةفسيلاتة لة بةر ئةوةى تا رِادةيةك بةدةربوون لة
بابةتى سةرةكيمان.
)P1(7. ويَنةهيَلكارى بةدياركردنى ذمارةى
مندالَ لة ناو خيَزان لة شارى هةوليَر

P2
8. )ويَنةهيَلكارى بةدياركردنى ذمارةى مندالَ لة ناو خيَزانةكانى بةشداربووانى رِاهيَنانةكان.
ناو شارى دهؤك)

وةك لة هيَلكاريةكان
ثيشان دةدةن، دةبينين نزيكةى 65% لةم خيَزانانةى لة P2 بةشداريان لة رِاهيَنانةكان دا كردية
زياتر لة شةش مندالَيان هةية. لة ثايتةختيش، واتة لة ناو شارى هةوليَريش رِيَذةى
ذمارةى منالاَن بة هةمان شيَوةية. ئينجا كاتيَك ئةم واقيعة دةبينين، يةكسةر ويَنةى
ترسناكى ناشرينى توندوتيذى دذ بة مندالَ ديسان دةبيَتة بةشيَك لة واقيعةكة.
P2 P1

(9. ويَنةهيَلكارى هةردوو ثايلوتةكان جورى
ثةيوةندى بةشداربووان لة رِاهيَنان دا لة طةلَ مندالَةكان بة ديارى دةكات)
لة دهؤك نزيكةى 16%
رِيَذةى باوكانى بةشداربووان بو لة رِاهيَنانةكان دا. بةلآم لة هةليَر رِيَذةكة
دةطةيشتة نزيكةى 19%, ئةم رِيَذة كةمة ثيشان دةدات تا ض رِادةيةك باوكةكان هةست بة
بةرثرسيارى ناكةن بةرانبةر مندالَةكانيان، لة ثرِؤسةى ثةروةردةكردنيان دا. زؤربةى
ئةو باوكانة وا فكر دةكةن مندالَ تةنها ئافرةت
بةرثرسة ليَى. دابينكردنى جل خواردن ئةركى ثياوة تةنها. بةلآم ثةروةردةكردن،
دةكةويَتة ناو ضوارضيَوةى بةرثرسى ئافرةت. تةنها كاتيَك ئافرةت ثةنا دةباتة لاى باوك
ئةو كاتة دةبىَ باوكةكة ئةركى خوَى ئةدا بكات. هةر بةم رِيَطاية، وةك لة
طفتوَطووةكان هاتة ثيَش، هةندىَ لة دايكةكان وةرةقةى توندوتيذى باوكةكانيان بةكار دةهيَنا
بؤ ئةوةى مندالَة كة بة قسةيان بكات. هةر هةمو لايةكمان دةزانين زةرةر و زيانى ئةمة
ضةندةو ضؤنة.
P2
P1

(10. ويَنةهيَلكارى بةدياركردنى رِيَذةى
ئةو خيَزانانةى كةسى تر لة طةلَيا دةذين)
لة دهؤك و بة هةمان شيَوة لة ثايتةخت، بة ثيَى ئةم ليَكؤلينةوة ية، نزيكةى يةك
لة سىَ بةشى خيَزانةكان كةسى تريان هةية لة طةلَيان ذيان دةباتةسةر. ئينجا ئةو
كةسة( خةسو وخةزور) بن يان كةسى تر لة نزيكةكان بيَت. هةلَبةت، زؤر جار ئةم حالَةتة
دةبيَتة هوَى ثةيادةبوونى توندوتيذى لة ناو خيَزانةكةدا. توندوتيذيةكة ئةطةر رِاستةوخوَ
دذ بة مندالَيش نةبيَت ديسان مندالَ، لة رِوى دةروونيةوة دةبيَتة قوربانى. ثرِؤسةى
لة يةكجيابوونةوة لة ناو خيَزانى كوردستانيماندا ، هةميشة ثاش ثةيادةبوونى ناكوكى
و ئاذاوةية. لةم دووايى يةدا بةرة بةرة هةندىَ لة كورو باوك بة شيَوةيةكى دلَخؤش و
مةدةنيانة لة يةكتر جيا دةبنةوةو، دةبنة دوو خيَزانى جياى سةربةخوَ.
P2 P1
(11.
ويَنةهيَلَكارى، جؤرى ثيشةى بةشداربووانى رِاهيَنانةكان ثيشان دةدات)
بة رِيَذةى نزيكةى 77% لة بةشداربووان لة هةردوو شار، هةوليَر ودهؤك، يةك كابانى
بوون لة ناو خيَزانةكاندا، لةم ليَكؤلينةوة دا ويَنةى ثرِ لة طرنطى دةكةويَتة
بةردةستمان. هةرضةندة سةمثلَةكان سنوردارن، بةلآم ديسان طةنجينةى ويَنةى ثرِ
ئاطةهى و زانستيمان دةدةنة دةست. دةكرىَ ببنة بنةما لة بؤ فراوانكردنى
ليَكولينةكة، كةزؤر شتمان دةربارةى خيَزانى كوردستانيمان بؤ زةلَال دةكات. دةكريَت
هةر لة ئيَستاوة جياوازى لة ويَنةى توندوتيذى دذ بة مندالَ لة ثرِؤسةى
ثةروةردةكردنى دا، لة ناو خيَزانةكانى خاوةنى ثيشةى جؤراوجؤر ببينين. بؤية بة
ثيَويست ئةزانم لةم ليَكؤلينةوة ية دا تةنها تةركيز لةسةر ئامانجى سةرةكى
ليَكولينة كة بكريَت . بةلآم دةتوانين
زنجيرةيةكى لَيَكؤلينةوةى تر ئةنجام بدةين، و دةكرىَ ببينين ئايا ئةو كابانيةى
دايكى ضوار – ثيَنج مندالَ زياتر توندوتيذى بة كاردةهيَنىَ يان دياكى 1 -2 مندالَ.
ئايا دارتاشيَك زياتر توندوتيذى بةكاردينيَت يان طؤشت فروشيَك يان بةقالَيَك،
يان...يان..هتد
ئينجا ليَكؤلينةوةى تر و تر ، بؤ ئةوةى بتوانين هةمو خالَةكانى ثرِؤسةى
توندوتيذى لة ثيَكهاتةى كؤمةلَطاكةمان دةستنيشان بكةين. ئينجا دةكريَت بةرنامةريزى
و ثلانى طونجاو دابنريَت بؤ ئةوةى كؤمةلَطاكة باشتر و باشتر ببيَت.
P1 P2

(12. ويَنةهيَلكارى بةدياركردنى برِوابوون بة
بةكارهيَنانى توندوتيذى لة ثرِؤسةى ثةروةردةكردنى مندالاَن دا لة p1 و p2 )
برِوابوون بة ثةيرةوكردنى مةتودى توندوتيذى لة ثرِؤسةى ثةروةردةكردنى مندالاَن
دا باوة لة ناو كؤمةلَطاى كوردستان دا. بةلآم دةبينين جياوازيةك هةية لة نيَوان
ثاريَزطاى دهؤك و هةوليَر. رِيَذةى ثةيادةكردن و برِوابوون بةم مةتودة لة
ثاريَزطاى دهؤك زؤر بةرز ترة و دةطاتة 95% بةلآم لة هةليَر تةنها خوَى لة نزيكةى
83% دةدات. بؤ ئةوةى بكريَت هوَكارةكانى ئةم جياوازية بزانريَت ثيَويست دةكات ليَكؤلينةوةى
تايبةت بكريَت. بةلآم برِوابوون بة شيَوةيةكى طشتى بة توندوتيذى ، لة هةمو بواريَك
دا ، بة تايبةت لة بوارى ثةروةردةكردنى مندالاَن دا، ئةوة ديارن بؤ ضةند فاكتةر
دةطةريَتةوة. هوَكارةكانى سةرةكى دةتوانين بة دوو خالَ دةستنيشان بكةين:
1.
كولتور:
تةراِديسونالى ئيَمة لة شيَوةى ثةروةردةكردن كةدةسكةوتى زو دةداتة دةستى طةورةكان.
واتة توندوتيذى دذ بة مندالَ وا دةكات مندالَةكة زو دةست لةو كارة بةردات كة
بةهؤيةوة سزا دراوة.
2.
ئاستى
رِوَشةنبيرى: ئةم ئاستة نالةبارة لة تيَطةييشتن و رِوشةنبيرى دا وا دةكات
ئالتيَرناتيظى تر نة بينرِيَت لة جياتى توندوتيذى بةكار بهيَنرِيَت بؤ ئةوةى مندالَ
طويَطرى باش بيَت و بة ثيَى رِيَنماييةكانى طةورةكان ثةيرِةو بكات.
P2 P1

(13.
ويَنةهيَلكارى بة دياركردنى رِيَذةى بةكارهيَنانى توندوتيذى دذ بة مندالَ لة p1 و p2 د1)
لة هةوليَر رِيَذةى بة كارهيَنانى توندوتيذى دذ بة مندالَ لة لايةن دايك و
باوكانةوة خوَى لة نزيكةى 84% دةدات. بةلآم لة دهؤك رِيَذةكة زؤر طةورة تر دةبيَت
و خوَى لة نزيكةى 90% دة دات. هةلَبةت ئةمة رِيَذةيةكى زؤر بةرزة و زؤر يش
زيانبةخشة نةك تةنها لةسةر مندالَةكان ، بةلَكو لة سةر ثيَشةرِوَذى هةمو ولاَت و كؤمةلَطا
كةمان دا. ئةم رِيَذة ثرِ لة مةترسية،
ثيشان دةدات ضةند ميزانى ثةروةردة لة نيَوان قوتابخانة و خيَزان (مالَى قوتابى) نا
هاوسةنطة. ئينجا هةر هةمو لايةك دةزانىَ كاتيَك ناهةماهةنطى و ناهاوسةنطى لة نيَوان
قوتابخانةو مالَى قوتابى بةم شيَوة ية بيَت ض ئاسةوارةيَكى نيَطاتيظ لة دواى خوَى
، لة سةر كةسايةتى مندالَ ، جىَ دةهيَلىَ.
هةلَبةتة ئةم واقيعة ثيَويستى بة فرياكةوتنة، بة شيَوةيةكى زؤر زانستيانة و
ضالاكانة. ئةو مندالاَنةى لةم دووسالاَ دةمانديتن ، ئالَؤزيةك ثيَوةيان دياربو. بؤية
ئةم ئيحتمالةمان لة بةر ضاو بوو. ئينجا بة تةكليفى وةزارةتمان بؤ ئةنجامدانى ئةم رِاهيَنانةمان
بة جددى طرت. هيوادارين ئةم ليَكؤلينةوة
يةر فراوانتر بكريَت و ببيَتة بنةمايةكى زانستى باش و رِةسةن بؤ دارِشتنى ثلانةكى
طونجاو بؤ ضارةسةركردنى ئةم طرفتة ثةروةردةيى و كؤمةلآيةتية طةورةية.
P2 P1

(14. ويَنةهيَلكارى، لة p1 و p2 ، ثيشان دةدات ئايا لة سىَ كةرِةت كةمتر يان زياتر ئةم
دايك و باوكانة، لة مندالَى خوَيان داوة)
ئةوةى سةرنجى رِاكيَشام: دةم ديت زؤر لةو دايك و باوكانة ثيَيان ناخوَش بو
ئيعتراف بة توندوتيذى خوَيان دذ بة منالَى خوَيان بكةن. ديسان كاتيَك ئيعترافيان
دةكرد دلَةراوِكيَيان هةبو ئيعتراف بةو رِاستية بكةن كة زياتر لة سىَ كةرِةت لة مندالَى
خوَيان داوة. بؤية، بؤ ئةوةى ويَنةكى تةواو لة واقيعةكة وةرطرين، باشتر دةبيَت
بةردةوام بين لةسةر ئةم ليَكولينةية. بؤ ئةوةى سامثلَةكى فراوان بخةينة ناو بازنى
ليَكولينةكةدا.
P2 P1


(15. ويَنةهيَلكارى ثةشيَمانى
بةشداربووانى رِاهيَنانةكان ثاش ئةنجامدانى توندوتيذى دذ بة مندالَآنى خوَيان، بة
ديار دةخات لة هةردوو ثايلوتةكان دا، لة هةوليَر و لة دهؤك)
ثةشيمانى دايك و باوك ثاش ئةنجامدانى توندوتيذى دذ بة منالاَنى خوَيان دوو رِاستى
ثيشان دةدات:
يةكةميان: ئةم بةريَزانة ئالتيَرناتيظى تريان وةك مةتودةكى ثةروةردةيى
كاريطةريان بة دةستةوة نية جطة لة توندوتيذى. بؤية هةرضةندة ثيَيان ناخوَشة بةلآم
خوَيان ناضار دةبينن و ئةو توندوتيذى ية بة كاردةهيَنن.
دووةميان: ئةم بةريَزانة، ثيَيان سةختة تورِةبوونى خوَيان كونترِؤلَ بكةن. بؤية
زو ثةنا بؤ توندوتيذى دةبةن و ثاشان زو ثةشيمان دةبنةوة. بؤية ثيَويستة مةتود و
تةكنيكى خوَكونترِؤلَكردن بة شيَوةيةكى فراوان لة ناو كؤمةلَطاكةمان دا بةلاَوبيَت
.
من بة ثيَويست ئةبينم ثةيمانطايةكى تايبةت بةو ضةندةمان هةبيَت. ئينجا ئةو
ثةيمانطاية سةر بة وةزارةتى رِوَشةنبيرى يان وةزارةتى كؤمةلآيةتى بيَت.
ئةطةر دامةزراندنى ثةيمانطايةكى ئةوها لة بةردةست نةبيَت، دةكريَت ئةم دوو
وةزارةتة بة شيَوةيةكى فراوان خول، لةم باريةوة، بؤ كارمةندان و بؤ خةلكى تر
بكةنةوة.
P2 P1


(16. ويَنةهيَلكارى جؤرى
توندوتيذى دايك وباوكانى بةشداربوو لة رِاهيَنانةكان دا، ثيشان دةدات لة P1 و P2 دا)
لة فؤرِمى ئيستيبيانةكة
دا ثيَنج رِةنط و شيَوةى بةكارهيَنانى توندوتيذيمان خستنة ناو بازنةى ثرسيار بؤ
ئةوةى بزانين ض شيَوةيةكى توندوتيذى باوة لة ناو كؤمةلَطاى ئيَمة دا. هةلَبةتة،
لةبةر ئةوةى ثرسياريَكى تايبةت و سةربةخوَ لة سةر كيَشةى داخكردنى مندالاَن هةبو، بؤية
داخكردن بةدةربو لةم ثيَنج ثرسيارانة. ثرسيارةكان ئةمةى خوارةوة بوون:
1.
بة قسة دةى ترسيَنم.
2.
بة قسة دةى ترسيَنم و دةستيش
دةوةشيَنم.
3.
دار بةكاردةهيَنم.
4.
دةست و ثىَ بؤ ليَدان
بةكاردةهيَنم.
5.
هةر ضى بةر دةستم كةويَت لة
ليَدان بةكار دةهيَنم.
هيَلكاريةكان ثيشان
دةدةن، هةنديَك لة دايك و باوكةكان زياتر لة يةك شيَوة توندوتيذى بةكاردةهيَنن. ثيتةكان
لة ناو دياطرامةكان (هيَلكاريةكان) ئةو رِاستية دةخنة بةرضاو. ديسان ئةمة دةليلةكى
ترة ، ثيشان دةدات ئةم بةريَزانة ثيَيان سةختة تورِةبوونى خوَيان كونترِؤلَ بكةن.
P2
P1


(17. هيَلكارى ريَذةى
داخكردنى مندالاَن لة ثرِؤسةى ثةروةردةو توندوتيذى لة لاى بةشداربووانى رِاهيَنانةكان
لة p1 و p2 دا، دا ثيشان دةدات)
سةرةرِاى ئةوةى نزيكةى 18% لة بةشداربووان نةيان ويست وةلاَمى ئةم ثرسيارة
بدةن ، ديسان رِيَذةى تيَكرِايى ئةوانةى مندالَى خوَيان داخ دةكةن دةطاتة 07%.
ئينجا با ئيَمة لة ثيَشةرِوَذى كؤمةلَطايةك بنؤرِين ضؤنضؤنى دةبيَت ئةطةر لة هةر
سةد مندالَيَك دا (7) حةوت مندالَ داخ
بكريَن.
ئةم ويَنة وةحشتناكة دةخةينة بةردةمى بةرلةمانى كوردستان و سياسةتمةداران كة
بةرثرسن لةم كؤمةلَطايةو ديسان دةخةينة بةر دةمى ثسثؤرِانى حكومةتى هةريَم، بة
تايبةتى سةرؤكى هةريَم و ، وةزارةتى كار و كاروبارى كؤمةلآيةتى، بؤ ئةوةى
هةنطاويَك لةم بارةوة بنيَن. زؤر بة برِوا وة دةلَيَم: مةحالَة ثيَشةرِوَذةكى
طةشمان هةبيَت ئةطةر حالَى مندالاَن لة ناو كؤمةلَطاى ئيَمة ئةمة بيَت.
P2 P1

(18. ويَنةهيَلةكارى، برينداربوونى مندالاَن لة سةر دةستى دايك و
باوكةكانيان، لة ناو ثرِؤسةى ثةروةردةكردن و توندوتيذى دا لة p1 و p2 دا، ثيشان دةدات)
هةلَبةت، ئةطةر توندوتيذى بةم هةمو شيَوانة هةبيَت، داخكردن هةبيَت،
برينداربوونى مندالاَنيش بة دوواوة دةبيَت. ئةوةى سةرنجرِاكيَش ئةوةية، ئةوانةى
داخركردنيان بةكارهيَناوة، ئةو سوتاندنةى لةسةر دةست يان لةشى مندالَى خوَى بةجىَ هيَشتية،
بة بريندارى حساب نةكردية! ئيمكان هةية ئةم بةريَزانة تةنها مةطةر خويَن ببينن بة
بريندارى دةزانن. ئينجا ئةطةر سوتاوةكان لة طةلَ ئةم رِيَذةية بذميَرين، رِيَذةكة
لة 9,9% تيَثةرِ دةبيَت.
P2 P1


(19.
ويَنةهيَلكارى رِيَذةى ئةو دايك و باوكانة ديار دةكات ئةوانةى لة مندالَى خوَيان
دا، ليَدراون)
لة دهؤك بة رِيَذةى نزيكةى 58% لةو بةريَزانةى بةشداريان لة رِاهيَنانةكادا
كردبو ، توشى توندوتيذى ببون لة مندالَى خوَيان دا. لة هةوليَر رِيَذةكة بةرز دةبيَتةوة
و، دةطاتة نزيكةى 61,5%. بةلآم ديسان ئةطةر بةراوردى بكةين لة طةلَ رِيَذةى
ئيَستاى توندوتيذى دذ بة مندالَ دةبينين ئةوسا، واتة لة رِابردو دا توندوتيذى
كةمتر بةكار دةهيَنرِا دذ بة مندالاَن. ئةم سةرئةنجامة ضاوةرِوان نة دةكرا. بؤية
هوَكارةكى نوىَ خوَى ثيشان دةدات و ئةنجامدانى ليَكؤلينةوة لةم بارةيةوة دةكاتة
ئامانجةكى ثيَويست. بؤ ئةوةى بزانين ئايا ضية بوةتة ئةطةر و هوَكارى ئةوةى نةوةى
ئيَستاى دايك و باوكان زياتر توندوتيذى بةكاربيَنن لة نةوةى ثيَش خوَيان؟. لةو برِواية
دام ئةنجامدانى ليَكؤلينةوةى زانستى لةم بارةوة، وةلاَمى زؤر سةيرو سةرنجرِاكيَش
دةخاتة دةست.

P2 P1
(20. ويَنةهيَلكارى بة
دياركردنى سةرضاوةكانى توندوتيذى دذ بة دايك و باوكةكان لة سةردةمى مندالَييان دا)
((بةم شيَوة
دياطرامةكان دةخويَنريََن: 1= باوك، 2= دايك، 3= برا، 4= خوَشك، 5= كةسى تر. ديسان
a =
باوك و دايك، b = باوك وبرا، c = دايك و باوك و برا، d = باوك و دايك و كةسى تر، e = باوك و كةسى تر، f = دايك و برا، g = دايك و برا و كةسى تر، h = دايك و خوَشك.))
بةم دوو ويَنة
هيَلكاريانة بؤمان دةردةكةويَت، ئةو دايك و باوكانة لة كاتى مندالَى خوَيان دا، لة
سةر دةستى كىَ يان بة دةستى كامة خزميَك يان كةسى نزيكى خوَى توندوتيذى يان ديوة.
لة ئيستبيانةكة دا ثيَنج سةرضاوةى توندوتيذيمان دةستنيشان كردبو. ئةوانة، ئةمانة
بوون: دايك، باوك، برا، خوَشك و كةسى تر. بةلآم لةبةر ئةوةى هةنديَك لة
بةشداربووةكان نةيان ويست وةلاَمى ئةو ثرسيارة بدةن، بؤية ئةستونيَك لة هيَلة كان
دا زياد بو.
P2 P1


(21.
ويَنةهيَلكارى حةزى فيَربوونى مةتودى نوَيَى ثةردةبوونيانة بة بىَ ئةوةى
ثيَويستيان بيَت ثةنا بو توندوتيذى ببةن)
رِيَذةى ئةوانةى لة هةوليَر حةزيان لة فيَرى مةتودو شيَوةى نويَى ثةروةردةبن
دةطاتة نزيكةى 93% و لة دهؤك خوَى لة 95% دة دات. ئةم ويَنة ية لة حةزكردن
دلَخوَشكةرة. دةكرىَ بةم هوَية طةشبين بين و ئوميَدمان بة ثيَشةرِوذى كؤمةلَطاكةمان
طةورة بيَت. بة مةرجيَك دام ودةزطاى ميرى هى ثةيوةنديدار، ئةم حةزكردنة بوَ ئةم
خةلَكة دابين بكةن، بة ريَطاى بةرنامةريَزى و ثلانةكى طونجاو دا.
P2
P1

(22.
ويَنةهيَلكارى بة دياركردنى رِيَذةى ئةو كةسانةى ثيَيان واية: سووديان وةرطرتوة لة
رِاهيَنانةكانى p1 و p2 )
دوو رِوداوى زؤر طرنط لةم ليَكؤلينةوة دا سةريان هةلَدا. يةكةميان:
بةشدارى بةشداربووان، زؤر بة طةرمى لة طفتوطووةكان دا. هةلَبةت، بةم شيَوةية
بةشداريكردن و طفتوطووكردن، لة ؤرك شؤثى ئةوها دا و لة سةر بابةتةكى ئةوها،
ضاوةروانيم نة دةكرد. زؤربةى بةشداربووان ئافرةت بوون. بةلآم ديسان بيَدةنط نة
دةمان. بةلَكو زؤر بةزةلالى و شيَوةيةكى رِيكوثيَك رِاى خوَيان دةردةبرِى و
ثرسياريان ئارِاستة دةكرد.
رِوداوى دووةم: ئةم خةلَكة بةم شيَوة فراوانة
بكةونة ذيَر كاريطةرى ثوزيتيظى ئةم ؤرك شؤثة. بةلَىَ دةزانين ؤرك شؤث لة سةر
تاكتيكى ثروطرامى MT زؤر ضالاك و كاريطةرة. بةلآم لة
بةر ئةوةى خةلَكةكةمان لةم جؤرة كارانة رِانةهاتوون بؤية ضاوةروانى ئةم سةرئةنجامة
ثوزيتيظانةمان بةم رِيَذة بةرزةية نةدةكرد.
لة دهؤك رِيَذةى ئةوانةى سووديان وةرنةطرتبيَت لة رِاهيَنانةكان دا نةطةيشتة
سىَ لة سةد. واتة تةنها 0,0240% راى خوَيان دةربرِى لة سةر بىَ سوودى رِاهيَنانةكان
دةربارةى ئةنجامدانى طورِانكارى لة سةر بيروبؤضوونيان دةربارةى سودى بةكارهيَنانى
توندوتيذى دذ بة مندالاَن لة ثرِؤسةى ثةروةردةكرنيان دا. رِيَذةى 97,59% ئيقراريان
كرد كة رِاهيَنانةكان طؤرِانكارى بةسةربيرو بوَضوونيان دا هيَنا. ئينجا هةنديَك
دةلَيَن بةلآم نازانين ضؤن ضؤنى خوَمان لة توندوتيذى بثاريَزين. هةنديَكى تر
دةلَين تازة طةيشتينة ئةم قةناعةتة كة توندوتيذى زيان بةخشة بؤ مندالاَن و ئيتر
هةولَى خوَيان دةدةن هيضى تر ثةنا بؤ توندوتيذى، لة ثرِؤسةى ثةروةردةكردنى مندالاَن
دا، نةبةن. هةلَبةت ئةمة ئةو ضةندة رِاناطةييَنىَ كة ئيتر تةواو هيض كاتيَك ئةم
خةلَكة توندوتيذى بةكار ناهيَنن. (تةماشاى رِاثوَرتى كوَتايى بكة).
لة هةوليَر 0.0482% وتيان رِاهيَنانةكان مةفعولى ئيجابيان نةبو. بةلآم رِيَذةى
93,793% بة ثيَى ئةوان دةهيَننة زمان و دةلَيَن: رِاهيَنانةكان بيروبؤضوونمان
طوَرِا. رِيَذةى 0,0139% رِايان دةرنةبرِى.
P2 P1

(23.
ويَنةهيَلكارى بةدياركردنى شيَوةى فكركردن لة ثاش ئةنجامدانى طورِانكارى بةسةربةشداربواندا
لة ناو P1 و P2)
سىَ هةلَبذاردةى (خةيارى) سةرةكيمان لة خالَى A لة ئيستبيانةكةدا خستة رِو لة بةردةم ئةوانةى
دةلَيَن رِاهيَنانةكان فكريان دةربارةى بةكارهيَنانى توندوتيذى لة ثرِؤسةى
ثةروةردةكردنى مندالاَن دا، طؤرِى.
سىَ هةلَبذاردةكان ئةمةى خوارةوةبوون:
1.
فكرو
بوَضوونم كةميَك طوَرِان، بةلآم هةردةم سوود لة توندوتيذى وةردةطرم.
2.
فكرو
بوَضوونم بة تةواوى طوَرِان، بةلآم نازانم ضوَنضوَنى خوَم لة توندوتيذى رزطار
بكةم.
3.
فكرو
بوَضوونم طوَرِان ئيتر دةزانم كة ئةنجامدانى توندوتيذى دذ بة مندالَ لة هةمو
كاتيَك دا خراثة، بوَية هةولَ دةدةم بة هةر حالَ سوود لة توندوتيذى وةرنةطرم و مندالَكةم/
مندالَةكانم لة توندوتيذى بثاريَزم.
بةم سىَ هةلبذاردانة، ويستمان ستراتيجى بةديلى ئةو بةريَزانة بخويَنين،
ئةوانةى دةلَيَن رِاهيَنانةكان طؤرِانكارى لة ناوفكرمان دا ثةيادة كرد. لة بةر
ئةوةى كاتيَك طؤرِانكارى لة بوَضوون دةبيَت ، ستراتيجيةكةش دةطوَرِيَت و وةك خوَى
نامينيَت. ئةم طوَرِانكارية ض لة بيروبوَضوون يان لة ستراتيجى كاركردن، تةنها لة
رِوَى تيؤريةوة.
هةمومان دةزانين كة مةسافةيةكى بةرضاو لة نيَوان تيؤرى و عةمةلى هةية. ئةم
ئيقرارو ئيعترافةى ئةم بةريَزانة دةهيَننة زمان ئةو مةعناية نادةت ئيتر تةواو ،
ئةوان هيض وةختيَك سوود لة توندوتيذى ناهيَنن. ديسان دةشزانين بؤ ئةوةى ئةم
طورِانكارية فكرية ببيَتة بنةمايةك بؤ دروستكردنةوةى سلوكى ئةو بةريَزانة دةربارةى
مندالَةكانيان دا و ثارِاستنى ئةو مندالاَنة لة توندوتيذى، دةبيَت شتيَكى بةديل بؤ
توندوتيذى بخةينة ناو دةستى ئةو بةريَزانة بؤ ئةوةى بتوانن بةكارى بيَنن لة جياتى
توندوتيذيةكة. بةلآم لةم قؤناغة دا, هةر ئةمةمان ثىَ طرنط بو بؤمان رِون ببيَتةوة.
ئينجا لة بةر رِؤشنايى ئةو دةستكةوتة دةكريَت ثلانيَك دابنرِيَت بؤ ئةنجامدانى ليَكؤلينةوةى
تر بة شيَوةيةك بكريَت طؤرِانكارى لة سةر رةفتارى ئةو خةلَكة بثيوريَت بة ثيَوةرةكى
زانستى.
هةلبذاردةى يةكةم، لة P2
دا، رِيَذةى 12% دةطةييَنىَ.بةلآم رِيَذةى هةمان هةلبذاردة لة P1 دا كةميَك لة 0,6% تيَثةر دةبيَت.
هةلبذاردةى دووةم لة P1 دا كةميَك زياتر لة 31% ثيشان دةدات و لة P2 دا بةرز دةبيَت بؤ كةميَك زياتر لة
42%. هةلَبذاردةى سيَيةم لة P1 دا خوَى لة كةميَك زياتر لة 55% دة دات و لة P2 دا رِيَذةكة ديَتة خوار بوَ نزيكةى
43%. ئةم رِيَذانة هةمويان دلَخوشكةرن لة بةر ئةوةى ستراتيجى بةديل بؤ توندوتيذى
ثيشان دةدةن، جطة لة هةلبذاردةى دووةم بانطةوازيَكة، ياخود دةربرِينى ثيَويستة بؤ
هاوكارى ثرؤفسيونةل. دةرخواستى ئةو هاوكارية، خوَى لة خوَى دا، تةعبيريَكى
رِياليستة لة واقيعى ئاستى رِؤشةنبيرى و ثرِؤسةى ثةروةردةيى. لة بةر ئةوةى ئيقرار
بة نادروستى خوَى دةكات بةلآم ديسان ئيقرار دةكات كة نازانىَ ضوَنضوونى خوَى دروست
بكات. واتة نازانىَ ض مةتوديَك لة جياتى توندوتيذى بة كاربينىَ.
ئةطةر تةماشاى تيَكرِايى (معدل)ى ئةوانةى ثيَويستيان بة هاوكارى هةية، لة ناو
ئةوانةى طؤرِانكارى فكرى لة ناو ميَشكيان ثةيادة بوة بكةين، دةبينين رِيَذةكة
دةطاتة كةميَك زياتر لة 35% . بةلآم تيَكرِايى ئةوانةى برِيار دةدةن كة هةولَى خوَيان
بدةن ئيتر توندوتيذى دذ بة مندالَانى خوَيان بة كار نةهيَنن، دةطاتة كةميَك زياتر
لة 51%. كؤى تيَكرايى دةكاتة 86%.
P2 P1

(24.
ويَنةهيلكارى بةدياركردنى رِيَذةى ئةوانةى دةيانةوىَ فيَر بن ضوَنضوونى خوَيان لة
توندوتيذى بثاريَزن لة p1 و p2 دا)
لة ثايلوتى دووةم دا، واتة لة دهؤك نزيكةى 80% لةو خةلَكةى بةشداربوون لة رِاهيَنانةكان
دا، رِايان دةربرِى كة دةيانةوىَ فيَربن خوَيان لة توندوتيذى بثاريَزن. نزيكةى 20%
نةيان ويست رِا دةرببرِن. هوَى ئةم ضةندة بؤمان بةديار دةرنةكةوت. ئةو رِيَذةية لة
p1 زؤر زياتر بوو، دةطةيشتة نزيكةى 66%. هةلَبةتة ثيَمان دةكرىَ وا لة قةلَةم
بدةين: خةلَكةكة نايةويَت وةلاَمةكى ثوزيتيظانة لة سةر شتيَك بدات ئاطةهى
(مةعلومات) باشى لة سةر نة بيَت. بوَ نمونة: ئايا ئةو رِاهيَنانة ضةند وةختى
دةويَت؟ لة رِوى دةرونى و زانستى و كات بوَيان دةطونجيَت يان نة؟ تةنها رِيَذةى
0,006 % لة p1 دا
ووتوويانة: نايانةوىَ فيَرى شتيَكى نوىَ بن بؤ ئةوةى خوَيان لة توندوتيذى
بثاريَزن.
ئةم حةزكردنة لةم ئاستة بةرزة دا لةناو دايك و باوكان دا مذدةى خوَشمان ثىَ دةدات
كة توندوتيذى لة ناو ثرِؤسةى ثةروةردةى مندالَان دا ثيَشةرِوَذى نابيَت لة ناو كؤمةلَطاى
كوردستان دا. تةنها ثَيويستى ئةو خةلَكة بةوة هةية ثسثؤرةكانى رِاميارى و كؤمةلآيةتى
و ثةروةردةيى، دام و دةستطاى ثةيوةنديدار بخةنة ناو ئيش و كار بة ثةيادةكردنى
ميكانيزمةكى طونجاو بؤ ئةوةى ئاستى رِؤشةنبيرى ئةو خةلَكة لةم رِوةوة بةرزتر بيَت
و فيَرى مةتودى نويَى ثةروةردة و ثيَداطوطيك بن.
P2 P1


(25.
ويَنةهيَلكارى بة دياركردنى ئامادةبوونى بةشداربووانى رِاهيَنانةكان بو
هاوكاريكردن لة ليَكؤلينةوةكانى داهاتو دا)
نزيكةى 73% لة سةرجةمى بةشداربووةكان لة p1 و p2 دا ئامادةيى خوَيان دةربرِى بؤ
ثيَشكةشكردنى هاوكارى زياتر لة حالةتى ثيَويستى دا ئةطةر ليَكؤلينةوة ئةنجام بدريَت
لة سةر بابةتى ثةروةردةى مندالاَن و بةكارهيَنانى توندوتيذى. ئةو خةلَكة بة بىَ
ضوون و ضرِا و، بة بىَ موقابل، هاوكارى خوَيان دةردةبرِن. ئةمة نيشانةى
خوَليَبردويى ئةم بةريَزانةية و، ديسان نيشانةى ئةوةية كة ثيَيان خوَشة زانست و ثيَوةرى
زانستى بكةويَتة ناو كارو ثيشةكانى ولاَتةكةمان دا. بة تايبةت لة بوارى مندالَ و ثرِؤسةى
ثةروةردةكردنيان.
ئةوةى سةرنجرِاكيَشة رِادةرنةبرِين (تةحةفوز)، وةك هيَلكاريةكان ثيشان دةدةن، زؤر
بةرفرةترو بةرضاو ترة لة هةوليَر. لة دهؤك خةلَك ئاسان تر لة سةر ئةم بابةتانة، لة
ناو رِاهيَنانةكان دا، رِا يان دةر دةبرِى. ئيمكان هةية ئةم ضةندة ثةيوةست بيَت بة
ئةوةى خةلَكةكة لة دهؤك دةمان ناسى و بة ثيَضةوانة، كةسيَك لة هةوليَر ئيَمةيان نة
دةناسى.
رِاثوَرتى كوَتايى و رِاسثاردةكان
هوَكارةكانى
توندوتيذى لة ناو خيَزان بة شيَوةيةكى طشتى و، توندوتيذى دذ بة مندالَ بة شيَوةيةكى
تايبةت دةكرىَ ثةيوةندبيَت بة بارى ئابورى يان بارى دةروني . يان ثةيوةست بيَت بة
ئاستى خويَندن و رِؤشةنبيرى خيَزان و تاكةكةسةوة.
ياخود ئةنجامى شيَوةى فكركردن و فةلسةفةو كولتورى كؤمةلَطا بيَت. وة يان
دةكرىَ توندوتيذيةكة، زياتر لة يةك هوَكار بة خوَوة بطريَت و، ثشتةواذةى بيَت. بة
هةر حالَ، زؤر بةداخةوة، توندوتيذى رِوبةرةكى طةورة لة رِوبةرى ذيان و فكرى كؤمةلَطاكةمان
و تاكة كةسى ئةم كؤمةلَطاية، دةطريَت. تا
رِادةيةك دةتوانين
بلَيَين: برِوابوون بة توندوتيذى وةك مةتودةك بؤ ضارةسةركردنى طرفتةكان هةر لة مندالَيةوة
دةبيَتة ثارضةيةك لة فةلسةفةى زؤربةى تاكةكةسانى ئةم خةلَكة.
سةرئةنجامى زؤر
طرنطى ئةم ليَكؤلينةوةية بة ضةند خال دةكرىَ دةستنيشان بكةين:
1.
ثروطرامى
MT
و شيَوةى رِاهيَنانةكانى زؤر نزيكة لة حةزو شيَوةى ديالؤطى كوردى. ئةم رِاهيَنانةى
ئةنجاممان داون سةلماندى : دةكريَت هةر طرفتةكى كؤمةلآيةتى بيَت بة شيَوةى دليما
بنوسريَت و بخريَتة بةر طفتوطؤكردن لة ناو خةلَكةكةمان دا بة شيَوةى طروث، ئينجا
طروثةكان طةورةبن 30- 50 كةس، يان بضوك بن
5- 25 كةس.
2.
لة تواناى ثروطامى MT داية طؤرِانكارى ثيَويست لة هزرو
بيرو بؤضوونى خةلَكةكةمان دا بكات.
3.
تيَكرِايى
رِيَذةى بةشداربووان كة ئيقرار بة طؤرانكارى لة بيرو بؤضوونى خوَيان دةكةن دةربارةى
سودو زيانى بةكارهيَنانى توندوتيذى لة ثرِؤسةى ثةروةردةى مندالاَن دا طةيشتة 95%.
لة هةوليَر رِيَذةكة 93,7% بو. لة دهؤكيش رِيَذةكة 97,5% بو. هةلَبةتة ئةم
طورِانكارية ، طؤرِانكاريةكى تيؤرية. نازانين ضةند كةس لةوانة ثابةند دةبن بة بؤضونى
تيؤرى خوَيان. بؤ ئةوةى ئةم ضةندةمان بؤ رِون ببيَتةوة؛ دةبيَت ليَكؤلينةوةيةكى تر
ئةنجام بدريَت و ثرسيارةكة ئةوة بيَت: ئايا ئةم طؤرِانكارية فكرية دةبيَتة رِةفتار
(سلوك)؟ ئةو كاتة دةتوانين كارطةرى تةواوى ثروطرامى MT لة سةر خةلَكةكةمان بثيَوين.
4.
رِيَذةى توندوتيذى دذ بة مندالاَن
لة ثرِؤسةى ثةروةردةكردنيان دا، لة بةرزبوونةوة داية بة رِيَذةى 28,4%. واتة لة
ناو هةر سةد مندالَى ئيَستاى هةوليَر و دهؤك، بةتيَكرِايى، لة مالَةوة، رِوبةرِوى
توندنوتيذى دةبن. لةوانة 07% داخ دةكريَن.
هةلَبةت، زؤربةى
ئةم توندوتيذية لة سةر دةستى دايك و باوكان ئةنجام دةدريَت. بةلآم كاتيَك ئةو دايك
و باوكة بةريَزانة خوَيان مندالَ بوون، تةنها 58% لة وان رِوبةرِوى توندوتيذى
دةبوونةوة.
جياوازيةكى زؤر
طةورة هةية لةبيرو بؤضوونى نةوةى ئيَستا لةطةلَ هى ثيَش خوَيان. بةلآم نةك بةشيَوةيةكى
ثوزةتيظ بةلَكو بة شيَوةيةكى نيَطاتيظ و زيانبةخش!!
ثيشنيارةكان
لة سةر ئةنجامى ئةم ليَكؤلينةوةية بؤمان دةركةوت، بةكارهيَنانى توندوتيذى دذ
بة مندالاَن، لة ثرِؤسةى ثةروةردةكردنيان دا،
لة لاى خيَزانةوة، زؤر باوترة لة وةى ئيَمة هزرمان دةكرد. بةكارهيَنانى
توندوتيذى بةم فراوانية جيَطاى مةترسية. بؤية خوَمان ناضار دةبينين و بةرثرس
دةبينين هةندىَ ثيَشنيار بخةينة بةردةم ثسثؤرِان و دامودةزطاى ميرى ثةيوةنديدار.
1.
ئةنجامدانى
زنجيرةيةكى فراوانى ليَكؤلينةوةى مةيدانى لة سةر بابةتى توندوتيذى دذ بة مندالَ لة
ناو كؤمةلَطاى كوردستان دا.
2.
ئةنجامدانى
ليَكؤلينةوةى زانستى و مةيدانى لة سةر ناسنامةو ثيَناسةى توندوتيذى دذ بة مندالَ
لة ناو عةقل و فةرهةنطى كولتورى ئةم كؤمةلَطاية دا.
3.
ئةنجامدانى
ليَكؤلينةوة لة سةر جؤرةكانى توندوتيذى دذ بة مندالَ لة ناو خيَزان و لة دةرةوةى
خيَزان.
4.
ئةنجامدانى ليَكؤلينةوة
لة سةر شيَوةكانى توندوتيذى شاراوة لة ناو قوتابخانةكان دا.
5.
ئةنجامدانى
ليَكؤلينةوة لة سةر ثةيوةندى توندوتيذى دذ بة مندالاَن لة طةلَ بارودوخى
نيشتةجيَبوون و شيَوةو ذمارةكانى ذوورةكان لة ناو خانودا. هةروةها ثةيوةندى ئةو
توندوتيذية لة طةلَ ذمارةى ئةندامانى خيَزان. ديسان ضؤنيةتى ئةو توندوتيذية و جياوازيةكانى
لة نيَوان نيَر و مىَ. هةروةها شيَوازةكانى ئةو توندوتيذية.
6.
هةولَ
بدريَت زؤر بة وردى و بة شيَوةيةكى فراوان ليَكؤلينةوة لة سةر توندوتيذى دةرونى لة
ناو كؤمةلَطاو لة ناو خيَزان بة شيَوةيةكى طشتى و دذ بة مندالَ بة شيَوةيةكى
تايبةت، ئةنجام بدريَت.
7.
دةربارةى
كاريطةرى ثروطرامى MT و رِاهيَنانةكانى لة سةر بيرو بؤضونى خةلَكة كةمان بة
ثيَويست دةبينين دريَذة بةم ليَكؤلينةوة ية بدةين و طؤرِةثانى ليَكؤلينةوة فراوانتر
بكةين و سةمثلةكان زياتر بكةين.
8.
بة
ثيَويست دةزانين، هةر لةم بارةيةوة، ئةم ليَكؤلينةوةية بة شيَوةى تريش ئةنجام
بدريَت بؤ ئةوةى بكريَت طؤرِانكارى لة سةر كردةوةى ئةو خةلَكة ببينرِيَت. واتة بؤ
ئةوةى بكريَت بة ثيَوةرى زانستى طؤرِانكارى قياس بكريَت نةك تةنها لة رِوى تيؤريةوة،
بة لَكو لة رِوى رةفتارةوة.
9.
ثلانةكى فراوان، بؤ ضاكسازى بيروبرِواى توندوتيذى، لة وةزارةتى
كاروبارىكؤمةلآيةتى دابرِيَذرِيَت و بةهةماهةنطى لةطةلَ دامودةزطاى ثةيوةنديدارى
ميرى ثةيادةبكريَت، بة تايبةتى لة طةلَ وةزارةتى رِؤشةنبيرى و، وةزارةتى ثةروةردة.
10. كؤنطرةيةك لة سةر ئاستى
هةريَم بكريَت لة سةر بابةتى بةكارهيَنانى توندوتيذى لة ناو ثرِؤسةى ثةروةردةى مندالاَن
دا. و ثاشان كؤنطرةكى تر لة هةمان بابةت، لة سةر ئاستى عيراق بكريَت. لة بةر ئةوةى
هةر هةمو عيراق لة بةر ئةم دةردة دةنالَيَنىَ. بؤية ثيَويستى بة ثلانةكى طشتى
دريَذخايةن هةية، بوَ ئةوةى كؤمةلَطاكة و مندالاَن بةتايبةتى لةم طرفتة طةورةية
رزطار بكريَن.
ثاشكؤكان
ئيستبيان
ثسولةى راثرسى دايك
و باوك
دةربارةى فكرى
بةكارهيَنانى توندوتيذى لة ناو ثرِؤسةى ثةروةردةكرنى مندالَ لة ناو خيَزانى كورد وكوردستانى دا.
(تكاية هةمو ثرسيارةكانى ئةم ثسولةية بخويَنةو
بازنيَك لة دةور وةلاَمى ثيَت دروستة بكيَشة)
ذمارة..........
ديموطرافى، ID
ميَذو......./ / جيَطا.ى ثركردنى فؤرِمةكة.............................................................
ناو..............................................................................................
تةمةن............................. رةطةز:. ...........................................
ئادريَس.........................................................................................
ث.
خويَندةوارى................... .............................................
ثيشة...............................................................................................
ذمارةى ذورةكانى
خانو :.................... .1.مولك 2. كرىَ .ذمارةى كابانى
خيَزانةكة....................
شيَوةى ثةيوةندى
لةطةلًمندالَ :
1.
دايك 2. باوك 3. كةسى تر
كةسى تر هةية ثيَكةوة لة مالَ دا بذين؟
1.
بةلىَ 2. نةخيَر
ئةطةر وةلاَمةكة
بةلىَ بيَت : ئايا ئةو كةسة كىَ ية؟ :
باثيرة نةنك (داثيرة) ثلكة (مةتة) كةسةك دية
ذمارةى مندالَان
1.
يةك 2. دوو 3.
سىَ 4. ضوار 0. ثيَنج زياتر....................
فكركردنةوة لة ثيَش
ئةنجامدانى رِاهيَنان
a.
لة بةر ضاكى و بةرذةوةندى خودى
مندالَان، ئايا، هةندىَ جار، بةكارهيَنانى توندوتيذى، بة شيَويَكى مةعقول، ثيَويستةلة
ثرِؤسةى ثةروةردةكرنيان دا؟
بةلَىَ هةندىَ جار 2. نةخيَر هيض جاريَك
b.
ئايا خؤت، بؤ مةسلةحةتى مندالَةكةت/
مندالَةكانت، هيض كاتيَك توندوتيذيت
بةكارهيَناوة؟
1
نةخيَر 2. بةلَىَ
(ئةطةر ولاَمةكةت 1 بىَ ولاَمى ثرسيارةكانى c, d, e, f, g مةدة).
c.
ئةطةر وةلاَِمةكةت 2 بىَِ ئايا
ضةند جار تاكو ئيَستا توندوتيذى دذ بة منالانت بةكارهيَناوة
1
كةمتر لة سىَ جار 2. زياتر لة سىَ جار
d.
ئايا ثةشيمان دةبى ثاش
بةكارهيَنانى توندوتيذى
1
بةلَىَ 2. نةخيَر
e.
ئايا كاتىَ توندوتيذى دذ بة
منالان دةهيَنى ضى بة كار دةهيَنى
1
دةيترسيَنم بة ووتن
2
دةيترسيَنم بة ووتن و دةستيش
دةوةشيَنم
3
دار بةكاردةهيَنم
4
ليَدان بة دةست و ثا بةكار
دةهيَنم
5
هةر ضى بة دةست كةوت
f.
ئايا هيض جاريَك سوتاندنت
بةكار هيَناوة؟
1
بةلَىَ 2. نةخيَر
.gئايا قةوماوة لة ئةنجامى
بةكارهيَنانى توندوتيذى مندالَةكةت، كةم يان زياد، بريندار بوبىَ؟
1
بةلَىَ 2. نةخيَر
.iئايا كاتىَ كة خؤت مندالَ بويت هيض جاريَك ليَدراوى؟
1
بةلَىَ 2. نةخيَر
.kئةطةر وةلامةكةت 1 بىَ كىَ ليَىداوى؟
1
دايكم 2. باوكم 3. برام 4.
خوشكى طةورةم 5. كةسى تر
.h ئايا دةتةوىَ فيَرى ريَطاضارةى تر ببيت كة ئيتر
ثيَويستيت بة بةكارهيَنانى توندوتيذي نةبىَ لة ثرِؤسةى ثةروةردةكردنى مندالَةكانت
دا؟
1.
بةلَىَ
2.
نةخيَر لةبةر ئةوةى دةزانم
ترساندنى، مندالَ لة ثرِؤسةى ثةروةردةكردنى دا، هةرطيز ثيَويستة!
لة ثاش ئةنجامدانى رِاهيَنان
ثر دةكريَت
فكركردن لة ثاش رِاهيَنان
A.
ئايا هةست دةكةيت كة سوديَكى
باشت لةم رِاهيَنانة دةربارةى توندوتيذى لة ناو ثةروةردةى مندالَان وةرطرتوة؟
1.
بةلَىَ 2. نةخيَر
B.
ئةطةر وةلاَمى 1 ت ثىَ دروست
بوبىَ، بفةرمو طؤرِانكاريةكة هةلسةنطيَنة، ياخود بثيوة!
1.
فكرو بؤضونم يةك كةمىَ طؤرِان،
بةلآم ئيَستاش سود لة توندوتيذى وةردةطرم
2.
فكروبؤضوونم بة تةواوى طؤرِان بةلآم
نازانم ضؤنضؤنى خؤم لة ئةنجامدانى توندوتيذى رزطار كةم.
3.
فكرو بؤضوونم بةتةواوى طؤرِان
ئيتر دةزانم كة ئةنجامدانى توندوتيذى دذ بة مندالَ لة هةمو كات دا هةر خرابة بؤية
هةولَ دةدةم بةهةر حالىَ سود لة توندوتيذى وةرنةطرم و مندالَةكةم/ مندالَةكانم لة
توندوتيذى بثاريَزم.
C . ئةطةر
وةلاَمى 2 هةلبذارت،
ئايا
دةتةوىَ فيَر ببيت ضون ضوونى خوت لة ئةنجامدانى توندوتيذى بثاريَزى؟
1.
نةخيَر
2.
بةلىَ بة دلَخوشيةوة
D . لة بو ليَكؤلينةوةى زانستى ، ئةطةر ثيَويست بو دةتةوىَ جاريَكى
تر ثةيوةنديت ثىَ بكريَت؟
1.
نةخيَر نامةوىَ زياتر هاوكارى بكةم.
2. بةلَىَ بةخؤشحاليةوة
هاوكاريتان دةكةم
دليماكان
دهؤك 12 نيسانىَ 2005
رِاهيَنان 1 قوتابخانا زانيارى
P1 /دليمما 1
ظيان و ئاريَشا
هيَذاى و ميَهظانى
ظيان دايكا ضوار
زاروكاية. كضا وىَ يا نةخرى ناظىَ وىَ سيثةلة و تةمةنىَ وىَ 14 سالة، كارزان
كورىَ وىَ يىَ مةزنةو ذيىَ وى 12سالةو هيَذا
9ساليةو ميَظان ذى يىَ ذهةميا بضوك
ترةو ذيآ وى ذى 7 سالة!
ظيانىَ هةر ضوار
زاروكيَت خوة طةلةك خوةش دظيَن. وةكى رحا خوة خوةش دظيَن ، بةلكى هيَشتا ثيتر.
ئةطةر بيَذيىَ سيثةل بو تة ضية؟ نةبتنىَ دىَ بيَت كضا منة. لىَ دىَ بيَت كضا منة
وروناهيا هةردوو ضاظيَت منة. ثا كارزان كية و ضية؟ دىَ بيَذيت كارزان نة بتنىَ
كورىَ منة. لىَ ئةو سةروةرو هيَظيَنىَ ذينا منة.
ئةطةر بيَذيى ثا
هيَذا و ميَهظان كينة و ضنة؟ ئيَكسةر ظيان خان دىَ بةرسظىَ دةت و بيَذيت: هيَذا
دلىَ من و ميَهظان كاكلكا دلىَ منة !
لىَ ديسا دسةر ظىَ
هةميىَ را، دسةر هندىَ را كو زاروكيَت ظيانىَ بو وىَ هيَظيَن و خوشيا ذيانىَ نة،
بو وىَ دل و روهنيا ضاظانة، دسةر هندىَ را طةلةك جارا دقةوميت ظيان خان دةستى
دهةلينيتة سةر وان خوةشتظيا و دئيَشينيت.
ئةطةر ذىَ بثرسى
بوضى ظيان تة كارزان ئيَشاند؟ بوضى ظيان تة ميَهظان زةواند، بوضى تة دلىَ سيثةلىَ
هيَلا و تة هيَذا قوتا؟
ثا ئةز ض بكةم؟ ئةز
نةضاركرم. ما هةكة ئيَك هةية حةز بكةت بضوكيَت خوة, روهنيا ضاظيَت خوة بيَشينيت؟
كات ئيظار بو ظيان
يا لمةلبةخىَ بو مذويلا قةلاندنا طييايةكىَ بوهارىَ بو بو شيظىَ. ظيانىَ هند ديت
هيَذا يى ب دويظ ميَهظانى ظة و ميَظان ببةز و لةزو قيذى ظة قةستا مةلبةخىَ كر و
هةوار هةوارا وى بو. لىَ ذ لةز و بةزا خوة ميَهظان ل ثيَ خوة هةلنطفت و دةظدريَذى
ناظ مةلبةخىَ بو.
دلىَ ظيانخانىَ
ثضا، وىَ هزر كر ميَظانى رحا خوة ذ دةست دا و مر.
_ ئةو ض بوو؟
ظيانىَ ل هيَذاى كرة هةوارو؟
_ قةلةمىَ منىَ
هةلطرتى نا دةتة ظ من. هيَذا بةرسظا دايكا خوة دا.
_ ما دىَ وةسا
قةلةمى ذىَ وةرطرى؟ ئةظة ضةند جارا من طووتة تة برايىَ خوة بةس بيَشينة؟؟
ظيانخانىَ ئةظة طووت و قةستا هيَذاى كر.
هيَذاى هةول دا
برةظيت لىَ نة طةهةشت. دايك يا سظك تر بو .زويكا دةستىَ وىَ طةهةشتىَ و...........
ئايا بتة ظيانىَ ض
كربا دا باش بيت؟
1.
وةسا ثىَ دضيت هيَذا طةلةك
جارا برايىَ خوة دئيَشينيت. لةوما ثيَدظية دايكا وى دوو شةقا لىَ بدةت دا عاقل
ببيت.
2.
ضو بضويك ب دوو شةقا عاقل نا
بن. لةو ما باشترة باش بيَشينيت دا ضوجاريَت دى وةنةكةت.
3.
باشترة ظيان سةبرى بكيَشيت و
مايىَ خوة دشولا بضويكا نةكةت.
4.
باشترة ظيان بيَذيتة ميَهظانى
هلو تولا خوة لبرايىَ خوة ظةكة.
5.
باشترة ظيان دةست ذ شولىَ
مةلبةخىَ بةردةت وهةردوو برا ليَك حازركةت و دطةل باخظيت و هاريكاريا وان بكةت دا
ئاريَشا خوة ضارة بكةن.
6.
باشترة ظيان شولىَ خوة نة
هيَليت و لهةردوو برا بحةيتينيت و ذ خانى بكةتة دةر.
7.
باشترة ظيان قةلةمىَ هيَذاى
بدةتة ميَهظانى ضونكى طةلةك يىَ ئيَشاى دا تةنا ببيت و دا ضوجاريَت دى هيَذا
بةرنةدةتة دوو برايىَ خوة.
8.
باشترة ظيان طةفةكىَ ل هةردوو
زاروا بكةت و بيَذيتىَ: هون راوستن سوزبيت بابىَ وة بهيَت ئةز بيَذمى
دليمما 2
طرفتىنةخويَندن و شةرِةكانى ئةحمةدى
نزيكى رِؤذ ئاوا بوون بوو كاتىَ كةكاك رِزطار لة سةر كار طةرِايةوة بؤ مالَ
.كاك رِزطار هةروةك جاران ماندوو شةكةت بوو ، بةلآم ئةوجارة جطة لة ماندوو بوو ن
زؤر غةمبار بوو. وةك هةموو جاران خيَزانةكةى ئةسمةرخان بة رِوويَكى خؤش و زةردة
خةناوى ماندوو بوونى لىَ كرد . بةلآم نة رِووةخؤشةكةى ئةسمةرو نة زةردة خةنةكةى
نةيتوانى غةم وخةفةتةكانىكاك رِزطار برِةويَنيَتةوة .
- ضيتة رِزطار دةلَىَى شتيَك قةوماوة ؟ئةسمةر لة ثياوةكةى خؤى ثرسى.
- نةخيَر نةوةلاَ هيض نةقةوماوة ، رِزطار وةلاَمى دايةوة . بةلآم رِاستى
نةطووت ، رِاستيةكة ئةوةية كاك رِزطار طةليَك غةمبارة .لةبةر ئةوةى لة هةمان
رِؤذدا ئةندازياريَك هاتبووة سةر كار . كاك رِزطار ئةندازيارةكةى ناسيةوة ، بةلآم ئةو
نةىناسى، ئةوان هةردووكيان كاتى خؤى لة ثؤلى ثيَنج ى سةرةتايى لةتةنيشت يةكترى
دادةنيشتن . ئيَستا كاك رِزطار كريَكارى خةلَك دةكات و هاورِىَى مندالَىئةويش
بووةتة موهةنديسيَكى زيرةك و بةناو بانط .
ئةسمةرخان دةستى كرد بة حازر كردنى خواردن ، وةكاك رِزطاريش هةلَسا دةست و
ضاوى خؤى بشوات بؤ نان خواردن . ثاش نان خواردن
ئةسمةرخان رِووىلة كورِة (12)سالَيةكةىكردوو ثىَى طووت هةلَسة برِؤ
وةرةقةكةى خؤت بهيَنةو ثيشانى باوكت بدة ، بةلآم كورِةكةىخؤى مات كرد!
- وةرةقةى ضى ؟باوكى ثرسيارىكرد
- جاريَكى تر ئاغا لةقوتابخانةشةرِى كردووة. ئةسمةر طووتى.
- ئاخةر لةدةرسةكانيشى كةوتووة . خووشكةكةى طووتى .
- تؤ بىَدةنط بة ، عيلاقةت نية ؟كورِةكة طووتية خووشكى خؤى .
- باشة ئةدى كىَ عيلاقةى بةتؤ هةية؟ ئةطةر ئةو عيلاقةى نةبيَت و دايكت
عيلاقةى نةبيَت و من عيلاقةم نةبيَت ، باوكى بةتوورِةيى ئةو قسانةى كردوو لىَى
هاوار كرد.
كورِةكةى كاك رِزطار (أحمد) جارى يةكةمىنية شةرِبكات و طازاندةى لىَبكريَت
، هةروها جارى يةكةميشى نية لةدةرسةكانى بكةويَت ، دايك و باوكيشى هيَندة
بؤلَةبؤلَى بةسةر دةكةن بؤ ئةوةى بخويَنيَت، بةلآم ئةو لةوطوىَيةى دةضيَت و لة
ئةوى تر دةر دةضيَت .
باشة لةو
حالةَتة كاك رِزطار ضى بكات باشة
1- نةبة ئامؤذطارى و نة بة بؤلَة بؤلَ ئةحمةد واز
لة شةرِ كردن ناهيَنيَت و ناشخويَنيَت ، واضاكة ئةحمةد هةنديَكى ليَبدريَت بؤ ئةوةى بيَتة سةر رِىَى رِاست .
2-ضاك بوون بةدةست خوداية نةبة ئامؤذطارى و نة بةليَدان ئةحمةد ضاك نابيَت
، باشترة هةروا وازى لىَبيَنن ، يان ئةوةتا خؤى بؤ خؤى ضاك دةبيَت يان هةر وةك خؤى
دةميَنيَت .
3-هةرضةندة ئةحمةد (12)سالاَنة بةلآم ديسان مندالَة ، بؤية ثيَويستة دايك و
باوكى زياتر طرنطى ثىَ بدةن و وةختى خؤيان بدةنىَ و لةطةلَى بدويَن .
4- بىَ هوودةية. ثةندى ثيَشينان دةلَيَن هةزار قسة كردةوةيةك ناهيَنيَت .
ثيَويستة هةر جاريَك ئةحمةد يان هةر مندالَيَك هةلَةيةك ئةنجامبدات شةقيَك لة بنا
طوىَى بدريَت بؤ ئةوةى عيبرةت وةر بطريَت و ئةو هةلَةية دووبارة نةكاتةوة.
5- باشترة ئةحمةد لةلاى وةستايةك بكريَتة شاطرد بؤ ئةوةى فيَرى ئيش و
كاريَك بكريَت مادام دةرس ناخويَنيَت و ئيش و كارى وى بةشةرِ هاتنة .
6- باشترة كاك رِزطار برازاكانى خؤى هان بدات بضن لةو مندالَة ئاذاوة
طيَرِانة بدةن كةوا لةطةلَ ئةحمةد بةشةرِديَن بؤ ئةوةى واز لة ئةحمةد بيَنن
ئةحمةديش رِوو لة دةرس خويَندن بكات .
7- منالَى طةرِةك ئةحمةد هةلَدةخةلَةتيَنن و خراثيان كردووة، بؤية واضاكة
كاك رِزطار مالَى خؤى لةو طةرِةكة بار بكات بؤ شويَنيَكى تر بؤ ئةوةى ئةحمةد ضاك
بيَتةوة .
خشتةى ثرِؤسةى
ئةنجامدانى طورِانكارى لة هزر و بوضوون لة لاى بةشداربووانى رِاهيَنانةكان دا
|
هةلبذاردةى حةوتةم |
هةلبذاردةى شةشةم |
هةلبذاردةى ثيَنجةم |
هةلبذاردةى ضوارةم |
هةلبذاردةى سيَيةم |
هةلبذادةى دووةم |
هةلبذاردةى يةكةم |
ز |
|
|
|
|
|
|
|
|
دةنطدانى يةكةم |
|
|
|
|
|
|
|
|
دةنطدانى دووةم |
|
|
|
|
|
|
|
|
دةنطدانى سيَيةم |
بة
داخةوة، لة بةر كةمترخةمى بةريَزيَك لة تويَذةرانى بةشداربوو لة ئةنجامدانى ليَكؤلينةوة
كةدا، دةقى ئةم خشتانةمان بةردةست نةمابوو. بؤية هةر بؤ ئةوةى خويَنةرى بةريَز
ويَنةيةك وةربطرىَ لة سةر ضؤنيةتى ثرِؤسةى خشتةكة ئةم نمونة ية دةخةينة بةرضاو.
[1] Fredrik Miegel o. Thomas Johansson, Kultursociologi, Studentlitteratur, 2002, p.
121
[2] تةماشاى
كيتابى داخدارانى ئةرد (معذبو الأرض) هى فرانس فانون بكةو داخوازى ليَبوردن دةكةم ئةو كتابةم لة ذيَردةست
نية بو ئةوةى ئاماذة بة لاثةرو سالى ضاث و ناوى ضاثخانة بدةم.
[3] ريَكخراوى
ئاسودة،توندوتيذى خيَزانى، ل. D ، 2003
[4] هةفتةنامةى هاولاتى، ل 3، ذمارة 265و
15/3/ 2006
[5] هةمان سةرضاوة
[6] هةمان سةرضاوة
[7] ARNOLD
GOLDSTEIN, Aggression Replacement Training, P. 14 , KM- forlag, 2004
[8] هةمان
سةرضاوة، ل. 15
[9] تةماشاى
بابةتى ثشتةواذةى تويَذينةوة بكة.
[10] تةماشاى
دياطرام (هيَلكارى) تايبةتى ئةو بابةتة بكة.
[11] عةباس عةلى،
روَذنامةى خةبات، ل. 10،16/2/2006
[12] هةمان
سةرضاوةى ثيَشو
[13] ئةحمةد
بةرزان، كار نائاساييةكانى نةست يان نهيَنى كةسيَتى سةركةوتوو، تةرجةمة، ضاثى
دووةم، لاثةرة 137، 2005
[14] تةماشاى
دياطرامى تايبةت بكة لة ضةمكةكانى ئةزمونةكان لة طةلَ توندوتيذى
[15] GOLDSTEIN
ARNOLD, ART, P. 15, SVENSK UPPLAGAN, TREDJE UPPLAGAN, INTERPRESS, BUDAPEST,
2004
[16] Kvale Steinar, Den kvalitativa
forskningsintervjun, Studentlitteratur, p. 111, 1997